สถาบันอยุธยาศึกษา - อยุธยา เมืองท่านานาชาติ

หน้าหลัก

สาระน่ารู้อยุธยาศึกษา

อยุธยา เมืองท่านานาชาติ

สาระน่ารู้

สาระน่ารู้อยุธยาศึกษา

ประวัติศาสตร์อยุธยา

ศิลปวัฒนธรรม ประเพณี

ภูมิปัญญาท้องถิ่นอยุธยา

อยุธยากับนานาชาติ

สาระน่ารู้:สมเด็จพระนเรศวร

สาระน่ารู้ประวัติศาสตร์

สาระน่ารู้วัฒนธรรม ประเพณี
สมุดข่อย และคัมภีร์ใบลาน กรุสมบัติจากบรรพชน เครื่องทองไทยสมัยอยุธยา โขน ตำรับยาโบราณชาวกรุงเก่า ดนตรีไทยในวัฒนธรรมไทย

Last comments
No comment...

อยุธยา เมืองท่านานาชาติ

อยุธยา เมืองท่านานาชาติ*
ผศ.ธำรงศักดิ์ เพชรเลิศอนันต์

อยุธยา เป็นชื่ออดีตเมืองหลวงของไทยในยุคสมัยที่เรียกว่า ราชอาณาจักรอยุธยา ซึ่งมีกำเนิดเมื่อปี ค.ศ. 1350 และสิ้นสุดเมื่อปี ค.ศ.1767 มีอายุรวม 417 ปี ในปัจจุบัน อยุธยา เป็นเพียงจังหวัดหนึ่งที่ตั้งอยู่ทางเหนือห่างจากเมืองหลวงของ ประเทศไทย คือ กรุงเทพมหานคร หรือ บางกอก อยู่ราว 70 กม.

อยุธยา : เมืองหลวง-เมืองท่านานาชาติ

           เมืองหลวงอยุธยา ไม่ได้ตั้งติดทะเลเช่นเมืองท่าการค้าโดยทั่วไป หากแต่ตั้งอยู่ลึกเข้ามาในแผ่นดินตามเส้นของแม่น้ำเจ้าพระยา ซึ่งเป็นแม่น้ำสายหลักของไทย ถึง 143 กิโลเมตร ทั้งนี้เพราะเป็นยุทธศาสตร์ด้านการปกครองเพื่อการควบคุมหัวเมืองต่างๆ ที่ตั้งอยู่ตอนในประเทศ และเพื่อควบคุมกำลังและการใช้แรงงานประชากรได้อย่างมีประสิทธิภาพ อันจะสร้างความมั่นคงและความมั่งคั่งให้กับอาณาจักร

           ขณะเดียวกัน แม่น้ำเจ้าพระยาก็ไม่ได้เป็นอุปสรรคต่อการเดินเรือที่ทำการค้าทางทะเลกับต่างประเทศ ทั้งต่อเรือสำเภาจีน ญี่ปุ่น และประเทศอื่นๆ ในย่านเอเชีย และต่อเรือกำปั่นของชาติยุโรป เพราะในยุคสมัยนี้ ขนาดของเรือที่สร้างด้วยไม้ยังมีระวางบรรทุกน้ำหนักเพียง 600 – 1,200 ตัน ไม่ใช่เรือเหล็กขนาดใหญ่ที่บรรทุกได้เป็นแสนตันเช่นในปัจจุบัน ดังนั้นเรือการค้าของชาติต่างๆ ในสมัยนี้จึงสามารถเดินทางมาถึงอยุธยาได้อย่างสะดวก

อยุธยากับการค้านานาชาติ

           การค้าของอยุธยากับต่างชาตินั้นเป็นการค้าผูกขาดโดยพระมหากษัตริย์หรือรัฐ กล่าวคือ รัฐจะมีข้อกำหนดประเภทของสินค้าเข้าและส่งออกที่รัฐผูกขาดการค้าแต่ผู้เดียว รัฐมีร้านค้าและคลังสินค้าตลอดทั้งมีเรือสำเภาสำหรับบรรทุก สินค้าไปค้ายังตลาดต่างประเทศ

           ตลาดการค้าที่สำคัญของอยุธยาคือ จีน ซึ่งมีหลักฐานว่าติดต่อทำการค้ากันมาตั้งแต่ก่อนสร้างอาณาจักร และทำการค้าระหว่างกันเรื่อยมาจนราวต้นศตวรรษที่ 19 จีนเป็นตลาดที่มีปริมาณความต้องการสินค้าสูง และเป็นตลาดที่สินค้าได้ราคาดี ทั้งนี้เพราะเป็นการค้าในระบบบรรณาการ ซึ่งหมายถึงระบบการค้าที่ต้องไปพร้อมกับการทูต กล่าวคือ เรือสินค้าของชาติต่างๆ ที่ไปพร้อมกับคณะทูตเพื่อเคารพจักรพรรดิจีนนั้น จะได้รับอนุญาตให้ค้าโดยได้รับสิทธิพิเศษทั้งด้านตลาดที่เปิดให้ค้ามากขึ้นกับเมืองต่างๆ และการงดเว้นจัดเก็บภาษีด้านต่างๆ ซึ่งทำให้การค้าในระบบบรรณาการนี้ทำกำไรให้กับประเทศผู้ค้าด้วยอย่างมาก และนี่คือที่มาของความมั่งคั่งของราชสำนักและเมืองหลวงอยุธยา

           ในช่วงครึ่งแรกของอยุธยา มีหลักฐานว่า ริวกิว (คือหมู่เกาะโอกินาวา) ซึ่งขณะนั้นยังเป็นอาณาจักรอิสระ ได้ทำ การค้าในฐานะพ่อค้าคนกลางระหว่างจีน – ญี่ปุ่น – อยุธยาด้วย กล่าวคือ โดยการนำเอาสินค้าจากญี่ปุ่นและจีนมาขายยังตลาดอยุธยา และเอาสินค้าจากอยุธยาไปค้าที่ตลาดจีนและญี่ปุ่น ในช่วง 145 ปี ระหว่าง ค.ศ.1425 – 1570 มีเรือริวกิวมาค้ายังอยุธยาถึง 58 ลำ จากจำนวนที่มาค้าในภูมิภาคนี้ทั้งสิ้น 150 ลำ หรือเฉลี่ยมายังอยุธยา 1 ลำในทุกๆ 2 ปีครึ่ง

           ดังนั้น อยุธยาทั้งในฐานะเมืองหลวงและเมืองท่านานาชาติจึงมีความเจริญรุ่งเรืองอย่างมาก เมื่อเทียบกับเมืองหลวงและเมืองท่าการค้าในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ในยุคสมัยเดียวกันนี้

           ต่อมานั้นก็เป็นการค้าโดยตรงจากญี่ปุ่น ในช่วง 32 ปีระหว่างปี ค.ศ.1604 – 1636 มีเรือญี่ปุ่นได้รับอนุญาตจากรัฐบาลโชกุนให้มาทำการค้ายังอยุธยาถึง 56 ลำ หรือเฉลี่ยปีละ 2 ลำ แต่การค้าที่รุ่งเรืองนี้ต้องยุติลงเมื่อรัฐบาลญี่ปุ่นประกาศปิดประเทศ หากทว่าญี่ปุ่นก็ยังเปิดเมืองท่านางาซากิให้เป็นช่องทางการค้าและการรับข่าวสารจากภายนอก ดังนั้น ญี่ปุ่นจึงอนุญาตให้เฉพาะพ่อค้าชาวดัทช์และชาวจีนทำการค้าต่อไปได้ ด้วยเหตุนี้ สินค้าของอยุธยาและของญี่ปุ่นจึงยังคงมีอยู่ในตลาดของทั้งสองฝ่ายเรื่อยมาโดยผ่านเรือของพ่อค้าทั้งสองชาตินี้

           นอกจากนี้อยุธยายังเป็นเมืองท่าของการค้าสินค้าส่งผ่าน คือ สินค้าจีน – ญี่ปุ่น และของโลกเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่นำเข้ามายังตลาดอยุธยานั้น ได้รับการซื้อไปค้าต่อยังตลาดในอ่าวเบงกอลและอ่าวเปอร์เซีย และยังมีการนำสินค้าไปค้าต่อยังตลาดในยุโรปด้วย ในทำนองเดียวกัน อยุธยาก็เป็นตลาดของสินค้าจากโลกตะวันตกที่จะถูกนำไปค้าต่อยังตลาดโลกตะวันออกที่ไกลถึงจีนและญี่ปุ่นด้วย ดังนั้นอยุธยาจึงเป็นเมืองท่าของพ่อค้าทั้งจากตะวันออกและตะวันตกที่นำเรือมาซื้อขายแลกเปลี่ยนสินค้ากัน

           โดยเฉพาะอย่างยิ่ง นับจากต้นศตวรรษที่ 16 เป็นต้นมา เมื่อเรือของโปรตุเกสสามารถเดินทางมาถึงอยุธยาได้โดยตรง จึงทำให้พ่อค้าชาวยุโรปจากชาติต่างๆ เข้ามายังอยุธยามากขึ้น ไม่เพียงจะเป็นการค้าโดยตรงระหว่างตลาดยุโรปและอยุธยา แต่พ่อค้าชาวยุโรปยังเข้ามาทำหน้าที่เป็นพ่อค้าคนกลางของเมืองท่าต่างๆ ในภูมิภาคเอเชียนี้มากเพิ่มขึ้นตามลำดับเวลาด้วย พ่อค้ายุโรปชาติสำคัญที่ค้ากับอยุธยาได้แก่ โปรตุเกส เนเธอร์แลนด์ หรือ ดัทช์ อังกฤษ ฝรั่งเศส

สินค้าสำคัญในตลาดอยุธยา

           สินค้าสำคัญของอยุธยา ส่วนใหญ่คือสินค้าของป่าที่รัฐได้มาจาก ระบบส่วย คือการที่ประชากรของอยุธยาใช้สิ่งของที่หาได้จากธรรมชาติหรือสิ่งของที่ผลิตขึ้นมาได้ นำมาจ่ายแทนการถูกเกณฑ์แรงงานโดยรัฐ สินค้าสำคัญเช่น ไม้ฝางสำหรับการย้อมสีผ้า ไม้กฤษณาเพื่อกลั่นน้ำหอม กำยานเป็นเครื่องหอม ครั่งใช้ทำตราปิดผนึกเอกสารสำคัญ รังนกนางแอ่นเป็นอาหารบำรุงร่างกาย งาช้างและนอแรดใช้ในยาจีน หนังกวางเป็นสินค้าที่นิยมในญี่ปุ่นสำหรับตัดเสื้อและถุงมือของนักรบ ช้างที่ฝึกหัดอย่างดีแล้วสำหรับเป็นพาหนะและการใช้งาน นอกนั้นยังมีแร่ที่สำคัญคือ ดีบุกและตะกั่ว ส่วนสินค้าที่สำคัญของชาติต่างๆ ที่เข้ามายังตลาดอยุธยา เช่น ผ้าไหมจากจีนและญี่ปุ่น เครื่องสังคโลกของจีน กระทะเหล็กจากจีน ทองแดงจากญี่ปุ่น ผ้าฝ้ายทั้งเขียนลายและพิมพ์ลายจากอินเดีย ผ้าและน้ำกุหลาบจากเปอร์เซีย กระจกจากฮอลันดา อาวุธปืนจากยุโรป เครื่องเทศทั้งพริกไทยและกานพลูจากหมู่เกาะในภูมิภาคนี้ อยุธยากับชุมชนนานาชาติ

           จากการที่อยุธยาเป็นตลาดสินค้าของนานาชาติ ดังนั้น จึงมีการตั้งชุมชนชาติต่างๆ ในอยุธยา ในช่วงศตวรรษสุดท้ายของอยุธยานั้น ประมาณว่าอยุธยามีประชากรที่อาศัยอยู่ในและนอกกำแพงเมืองราว 150,000 คน โดยนับรวมชาวจีน มอญ ลาว เขมร จาม พม่า ที่ถือว่าเป็นประชากรส่วนหนึ่งของอยุธยาส่วนกลุ่มที่ถือว่าเป็นคนต่างชาตินั้น อยุธยากำหนดให้พื้นที่ริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยาด้านใต้ของเมืองหลวงเป็นที่ตั้งของชุมชนคนเหล่านี้ โดยมีหมู่บ้านโปรตุเกสเป็นชุมชนขนาดใหญ่ด้านฝั่งตะวันตกของแม่น้ำถัดนั้นก็เป็นชุมชนมุสลิมชาวมลายูและชาวมักกะสัน (เกาะมากัสซาร์) และมีชุมชนชาวเวียดนามที่เป็นคริสเตียนโดยมีโบสถ์ของฝรั่งเศสเป็นศูนย์รวม ส่วนด้านฝั่งตะวันออกมีหมู่บ้านญี่ปุ่น ซึ่งเป็นชุมชนที่มีขึ้นตั้งแต่ปลายศตวรรษที่ 16 จนถึงราวต้นศตวรรษที่ 18 ในสมัยที่การค้ากับญี่ปุ่นเฟื่องฟูประมาณว่ามีชาวญี่ปุ่นในหมู่บ้านนี้ 1,000 – 1,500 คน ถัดขึ้นไปนั้นเป็นหมู่บ้านอังกฤษและหมู่บ้านดัทช์หรือเนเธอร์แลนด์

           การที่อยุธยาเป็นเมืองท่าและชุมชนนานาชาติได้ตลอดมานั้น จึงเป็นเสมือนบทอธิบายถึงลักษณะความสัมพันธ์กับชนชาวต่างชาติ ทั้งด้านเศรษฐกิจ การค้า และวัฒนธรรม ตลอดถึงการอยู่ร่วมกันอย่างสันติในความหลากหลายทางเชื้อชาติและลัทธิความเชื่อศาสนาได้เป็นอย่างดี

จากอยุธยาสู่ธนบุรี และรัตนโกสินทร์

ราชอาณาจักรอยุธยาแตกสลายลงไปเป็นผลจากการพ่ายแพ้สงครามกับอาณาจักรเพื่อนบ้านเมื่อปี ค.ศ.1767 แต่ภายในปีเดียวกันนั้น คนไทยก็สามารถรวมกำลังสร้างอาณาจักรใหม่ขึ้นมาที่มีชื่อว่า กรุงธนบุรี (ค.ศ. 1767-1782) และกรุงรัตนโกสินทร์ (ค.ศ.1782 – ปัจจุบัน) ทั้งสองอาณาจักรของไทยนี้ยังคงดำเนินตามรอยยุทธศาสตร์ของอยุธยา คือมีเมืองหลวงตั้งบนฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยา และประสบความสำเร็จในการฟื้นฟูทางการค้ากับต่างชาติอีกครั้ง โดยเฉพาะกับจีนและโลกเอเชีย ทำให้ความมั่งคั่งเจริญรุ่งเรืองกลับคืนมาในเวลาอีกไม่กี่สิบปีต่อมา อย่างไรก็ตาม สภาพการณ์ทางการค้าแบบสมัยอยุธยาก็ได้เปลี่ยนไปตั้งแต่ราวต้นศตวรรษที่ 19 เมื่อประเทศตะวันตกได้ก้าวสู่ยุคสมัยของการยืดประเทศต่างๆ ในเอเชียเป็นอาณานิคม

สถาบันอยุธยาศึกษา มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนครศรีอยุธยา ๙๖ ถนนปรีดี พนมยงค์ อ.พระนครศรีอยุธยา จ.พระนครศรีอยุธยา
โทรศัพท์ ๐๓๕-๒๔๔-๐๓๓ โทรสาร ๐๓๕-๒๔๑-๔๐๗ ผู้ดูแลเว็บไซต์ : ประภาพร ฉัฐประภา - พัฑร์ แตงพันธ์ และ อายุวัฒน์ ค้าผล