สถาบันอยุธยาศึกษา - “สุนทรภู่” รัตนกวีแห่งกรุงรัตนโกสินทร์

หน้าหลัก

สาระน่ารู้อยุธยาศึกษา

“สุนทรภู่” รัตนกวีแห่งกรุงรัตนโกสินทร์

สาระน่ารู้

สาระน่ารู้อยุธยาศึกษา

ประวัติศาสตร์อยุธยา

ศิลปวัฒนธรรม ประเพณี

ภูมิปัญญาท้องถิ่นอยุธยา

อยุธยากับนานาชาติ

สาระน่ารู้:สมเด็จพระนเรศวร

สาระน่ารู้ประวัติศาสตร์

สาระน่ารู้วัฒนธรรม ประเพณี
สมุดข่อย และคัมภีร์ใบลาน กรุสมบัติจากบรรพชน เครื่องทองไทยสมัยอยุธยา โขน ตำรับยาโบราณชาวกรุงเก่า ดนตรีไทยในวัฒนธรรมไทย

Last comments
No comment...

“สุนทรภู่” รัตนกวีแห่งกรุงรัตนโกสินทร์

           หากเอ่ยชื่อ “สุนทรภู่” คงน้อยคนนักที่จะไม่รู้จักผลงานนิพนธ์มากมายที่ท่านได้ทิ้งไว้เป็นมรดกแก่แผ่นดินและยังสร้างแบบอย่างของการแต่งโคลง ฉันท์ กาพย์ กลอน แก่นักประพันธ์รุ่นหลัง จนได้รับการเรียกขานนามต่าง ๆ มากมายไม่ว่าจะเป็น รัตนกวีแห่งรัตนโกสินทร์ กวีเอกของไทย หรือ บรมครูกลอนตลาดแห่งกรุงสยาม เป็นต้น ผลงานของท่านมีทั้งประเภทนิราศ นิทาน สุภาษิต เสภาบทละคร บทเห่กล่อม จนได้รับการประกาศยกย่องเชิดชูเกียรติจาก องค์การศึกษาวิทยาศาสตร์และวัฒนธรรมแห่งสหประชาชาติ (UNESCO) ให้เป็นบุคคลผู้มีผลงานดีเด่นทางวัฒนธรรมระดับโลก ในวาระครบ ๒๐๐ ปีเกิดของท่านเมื่อวันที่ ๒๖ มิถุนายน ๒๕๒๙ ซึ่งจัดเป็นสามัญชนคนแรกที่ได้รับรางวัลดังกล่าว จึงสมควรอย่างยิ่งที่จะต้องกล่าวถึงท่านทุกครั้งเมื่อเวียนมาถึง ๒๖ มิถุนายน ของทุกปี ซึ่งในปี พ.ศ.๒๕๕๒ นี้ก็จะเป็นวาระครบรอบ ๒๒๓ ปีเกิดของท่านสุนทรภู่

ประวัติและงานของสุนทรภู่กวีเอกของโลก
           สุนทรภู่เป็นกวีสำคัญคนหนึ่งของกรุงรัตนโกสินทร์ และมีชีวิตยืนยาวอยู่ถึง ๔ รัชกาล กล่าวคือ เกิดในสมัยรัชกาลที่ ๑ ถึงแก่กรรมในสมัยรัชกาลที่ ๔

           กำเนิด    สุนทรภู่กวีสำคัญต้นรัตนโกสินทร์ เกิดเมื่อวันจันทร์ที่ ๒๖ มิถุนายน ๒๓๒๙ เดือน ๘ ขึ้น ๑ ค่ำ ปีมะเมีย จ.ศ.๑๑๔๓ เวลา ๒ โมง ณ บริเวณด้านเหนือของพระราชวังหลัง (บริเวณสถานีรถไฟบางกอกน้อยธนบุรีปัจจุบัน)

           บิดามารดา    บิดาของท่าน พระครูธรรมรังสี เจ้าคณะเมืองแกลง นามเดิมไม่ปรากฏ เป็นชาวบ้านกร่ำ อำเภอแกลง จังหวัดระยอง ส่วนมารดา ตามสันนิษฐานว่า เป็นข้าหลวงอยู่ในพระราชวังหลัง บิดามารดาเลิกร้างกันตังแต่สุนทรภู่เกิด บิดาออกไปบวชที่วัดป่า ตำบลบ้านกร่ำ อำเภอแกลง ส่วนมารดากลับเข้าไปอยู่ในพระราชวังหลัง และได้ถวายตัวเป็นนางนมของพระธิดาในกรมฯ นี้

           การศึกษา    ในปฐมวัยสุนทรภู่ได้ถวายตัวเป็นมหาดเล็กในพระราชวังหลัง และได้อยู่อาศัยกับมารดา ได้เล่าเรียนที่วัดชีปะขาว (วัดศรีสุดาราม) ริมคลองบางกอกน้อยตั้งแต่เยาว์วัย รู้หนังสือ ทำการเสมียนได้ เคยทำงานในกรมพระคลังสวน

           พฤติการณ์ในชีวิต    เมื่อรุ่นหนุ่มได้ลอบรักกับหญิงชื่อจัน ในพระราชวังหลัง ถูกเวนจำเพราะเรื่องนี้

                   - พ.ศ.๒๓๔๙     พ้นโทษไปหาบิดาที่เมืองแกลง แต่งนิราศเมืองแกลง เมื่อกลับจากเมืองแกลงได้เป็นมหาดเล็กของพระองค์เจ้าปฐมวงศ์ (โอรสกรมพระราชวังหลัง) ซึ่งทรงผนวชอยู่ ณ วัดระฆัง ได้นางจันเป็นภรรยา

                   - พ.ศ.๒๓๕๐     แยกกับภรรยาตามเสด็จพระองค์เจ้าปฐมวงศ์ไปพระพุทธบาท แต่งนิราศพระบาท

                   - พ.ศ.๒๓๕๙      เข้ารับราชการในกรมอาลักษณ์ (รัชกาลที่ ๒) ได้เป็นที่ขุนสุนทรโวหาร ในระหว่างรับราชการต้องถูกจำคุก เพราะดื่มสุราจัดจนครองสติไม่ได้ แต่ภายหลังพ้นโทษ ได้เป็นครูสอนหนังสือพระเจ้าลูกยาเธอ เจ้าฟ้าอาภรณ์ โอรสรัชกาลที่ ๒ และได้เป็นกวีที่ปรึกษาและคอยรับใช้อย่างใกล้ชิด

                   - พ.ศ.๒๓๖๙      ในรัชกาลที่ ๓ สุนทรภู่ถูกกล่าวหาด้วยเรื่องเสพสุรา และเรื่องอื่น ๆ จึงถูกถอดออกจากตำแหน่งขุนสุนทรโวหาร ต่อมาสุนทรภู่ออกบวชที่วัดราชบูรณะ (วัดเลียบ) รวมอายุพรรษาที่บวชได้ประมาณ ๑๐ พรรษา สุนทรภู่จึงลาสิกขาบท

                   - พ.ศ.๒๓๗๑     ไปจังหวัดพระนครศรีอยุธยา แต่งนิราศภูเขาทอง กลับมาจำพรรษาที่วัดอรุณราชวราราม แล้วย้ายมาวัดเทพธิดา (แต่งกาพย์เรื่อง พระไชยสุริยา) เดินทางไปสุพรรณบุรี แต่งนิราศเมืองสุพรรณ แล้วมาจำพรรษา ณ วัดพระเชตุพน เดินทางไปอยู่อยุธยาแต่งนิราศวัดเจ้าฟ้า

                   - พ.ศ.๒๓๗๘     สึกถวายตัวอยู่กับพระองค์เจ้าลักขณานุคุณ

                   - พ.ศ.๒๓๗๙     เมื่อพระองค์เจ้าลักขณานุคุณสิ้นพระชนม์แล้ว สุนทรภู่ก็ไม่มีผู้ใดเป็นที่พึ่ง ตกระกำลำบากมากต้องลอยเรือ และแต่งหนังสือขายเลี้ยงชีวิต

                                          ต่อมาสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมขุนอิศเรศรังสรรค์ และกรมหมื่นอับสรสุดาเทพ ทรงรับอุปการะ ระหว่างนี้แต่งเรื่องพระอภัยมณีค้างมาจนจบ แต่งสิงหไกรภพ นิราศพระประธม นิราศเมืองเพชร

                   - พ.ศ.๒๓๙๔     ได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็นที่พระสุนทรโวหาร ตำแหน่งเจ้ากรมพระอาลักษณ์ ฝ่ายพระราชวังบวร และรับราชการต่อมาได้ ๔ ปี

                   - พ.ศ.๒๓๙๘     ถึงแก่มรณกรรม รวมอายุได้ ๗๐ ปี

ความรู้และทักษะ
           เมื่อพิจารณาจากผลงานต่างๆ ของสุนทรภู่ ไม่ว่าจะเป็นงานเขียนนิราศหรือกลอนนิยาย สุนทรภู่มักแทรกสุภาษิต คำพังเพย คำเปรียบเทียบต่างๆ ทำให้ทราบว่าสุนทรภู่นี้ได้อ่านหนังสือมามาก จนสามารถนำเรื่องราวต่างๆ ที่ตนทราบมาแทรกเข้าไปในผลงานได้อย่างแนบเนียน เนื้อหาหลายส่วนในงานเขียนเรื่อง พระอภัยมณี ทำให้ทราบว่า สุนทรภู่มีความรอบรู้แตกฉานในสมุดภาพไตรภูมิ ทั้งเกร็ดเล็กเกร็ดน้อยที่นำมาดัดแปลงประดิษฐ์เข้าไว้ในท้องเรื่อง เช่น การเรียกชื่อปลาทะเลแปลกๆ และการกล่าวถึงตราพระราหู นอกจากนี้ยังมีความรอบรู้ในวรรณคดีประเทศต่างๆ เช่น จีน อาหรับ แขก ไทย ชวา เป็นต้น นักวิชาการโดยมากเห็นพ้องกันว่า สุนทรภู่ได้รับอิทธิพลจากวรรณคดีจีนเรื่อง ไซ่ฮั่น สามก๊ก วรรณคดีอาหรับ เช่น อาหรับราตรี รวมถึงเกร็ดคัมภีร์ไบเบิล เรื่องของหมอสอนศาสนา ตำนานเมืองแอตแลนติส ซึ่งสะท้อนให้เห็นอิทธิพลเหล่านี้อยู่ในผลงานเรื่อง พระอภัยมณี มากที่สุด

           สุนทรภู่ยังมีความรู้ด้านดาราศาสตร์ หรือการดูดาว โดยที่สัมพันธ์กับความรู้ด้านโหราศาสตร์ ด้วยปรากฏว่าสุนทรภู่เอ่ยถึงชื่อดวงดาวต่างๆ ด้วยภาษาโหร เช่น ดาวเรือไชยหรือดาวสำเภาทอง ดาวธง ดาวโลง ดาวกา ดาวหามผี ทั้งยังบรรยายถึงคำทำนายโบร่ำโบราณ เช่น "แม้นดาวกามาใกล้ในมนุษย์ จะม้วยมุดมรณาเป็นห่าโหง" ดังนี้เป็นต้น

           การที่สุนทรภู่มีความรอบรู้มากมายและรอบด้านเช่นนี้ สันนิษฐานว่าสุนทรภู่น่าจะสามารถเข้าถึงแหล่งข้อมูลด้านเอกสารสำคัญซึ่งมีอยู่เป็นจำนวนค่อนข้างน้อยเนื่องจากเป็นช่วงหลังการเสียกรุงศรีอยุธยาไม่นาน ทั้งนี้เนื่องมาจากตำแหน่งหน้าที่การงานของสุนทรภู่นั่นเอง นอกจากนี้การที่สุนทรภู่มีแนวคิดสมัยใหม่แบบตะวันตก จนได้สมญาว่าเป็น "มหากวีกระฎุมพี" ย่อมมีความเป็นไปได้ที่สุนทรภู่ซึ่งมีพื้นอุปนิสัยใจคอกว้างขวางชอบคบคนมาก น่าจะได้รู้จักมักจี่กับชาวต่างประเทศและพ่อค้าชาวตะวันตก ปราโมทย์ ทัศนาสุวรรณ เห็นว่าบางทีสุนทรภู่อาจจะพูดภาษาอังกฤษได้ก็เป็นได้ อันเป็นที่มาของการที่พระอภัยมณีและสินสมุทรสามารถพูดภาษาต่างประเทศได้หลายภาษา รวมถึงเรื่องราวโพ้นทะเลและชื่อดินแดนต่างๆ ที่เหล่านักเดินเรือน่าจะเล่าให้สุนทรภู่ฟัง

           แต่ไม่ว่าสุนทรภู่จะได้รับข้อมูลโพ้นทะเลจากเหล่าสหายของเขาหรือไม่ สุนทรภู่ก็ยังพรรณนาถึงเรื่องล้ำยุคล้ำสมัยมากมายที่แสดงถึงจินตนาการของเขาเอง อันเป็นสิ่งที่ยังไม่ได้ปรากฏหรือสำเร็จขึ้นในยุคสมัยนั้น เช่น ในผลงานเรื่อง พระอภัยมณี มีเรือเดินสมุทรขนาดใหญ่ที่สามารถปลูกตึกปลูกสวนไว้บนเรือได้ นางละเวงมีหีบเสียงที่เล่นได้เอง (ด้วยไฟฟ้า) หรือเรือสะเทินน้ำสะเทินบกของพราหมณ์โมรา สุนทรภู่ได้รับยกย่องว่าเป็นจินตกวีที่มีชื่อเสียงผู้หนึ่งแห่งยุคสมัย ปรากฏเนื้อความยืนยันอยู่ในหนังสือ ประวัติสุนทรภู่ ของพระยาปริยัติธรรมธาดา (แพ ตาละลักษมณ์) ความว่า "...ในแผ่นดินพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัยนั้น ฝ่ายจินตกวีมีชื่อคือหมายเอาสมเด็จพระพุทธเจ้าอยู่หัวเป็นประธานแล้ว มีท่านที่ได้รู้เรื่องราวในทางนี้กล่าวว่าพระองค์มีเอตทัคคสาวกในการสโมสรกาพย์กลอนโคลงฉันท์อยู่ ๖ นาย คือ พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าฯ ๑ ท่านสุนทรภู่ ๑ นายทรงใจภักดิ์ ๑ พระยาพจนาพิมล(วันรัตทองอยู่) ๑ กรมขุนศรีสุนทร ๑ พระนายไวย ๑ ภายหลังเป็นพระยากรุง(ชื่อเผือก) ๑ ในหกท่านนี้แล ได้รับต้นประชันแข่งขันกันอยู่เสมอ..."

           ทักษะอีกประการหนึ่งของสุนทรภู่ได้แก่ ความเชี่ยวชำนาญในการเลือกใช้ถ้อยคำอย่างเหมาะสมเพื่อใช้พรรณนาเนื้อความในกวีนิพนธ์ของตน โดยเฉพาะในงานประพันธ์ประเภทนิราศ ทำให้ผู้อ่านแลเห็นภาพหรือได้ยินเสียงราวกับได้ร่วมเดินทางไปกับผู้ประพันธ์ด้วย สุนทรภู่ยังมีไหวพริบปฏิภาณในการประพันธ์ กล่าวได้ว่าไม่เคยจนถ้อยคำที่จะใช้ เล่าว่าครั้งหนึ่งเมื่อภิกษุภู่ออกจาริกจอดเรืออยู่ มีชาวบ้านนำภัตตาหารจะมาถวาย แต่ว่าคำถวายไม่เป็น ภิกษุภู่จึงสอนชาวบ้านให้ว่าคำถวายเป็นกลอนตามสิ่งของที่จะถวายว่า "อิมัสมิงริมฝั่ง อิมังปลาร้า กุ้งแห้งแตงกวา อีกปลาดุกย่าง ช่อมะกอกดอกมะปราง เนื้อย่างยำมะดัน ข้าวสุกค่อนขัน น้ำมันขวดหนึ่ง น้ำผึ้งครึ่งโถ ส้มโอแช่อิ่ม ทับทิมสองผล เป็นยอดกุศล สังฆัสสะ เทมิ"

           อันว่า "กวี" นั้นแบ่งได้เป็น ๔ จำพวก คือ จินตกวี ผู้แต่งโดยความคิดของตน สุตกวี ผู้แต่งตามที่ได้ยินได้ฟังมา อรรถกวี ผู้แต่งตามเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นจริง และ ปฏิภาณกวี ผู้มีความสามารถใช้ปฏิภาณแต่งกลอนสด เมื่อพิจารณาจากความรู้และทักษะทั้งปวงของสุนทรภู่ อาจลงความเห็นได้ว่า สุนทรภู่เป็นมหากวีเอกที่มีความสามารถครบทั้ง ๔ ประการอย่างแท้จริง

อนุสาวรีย์และหุ่นปั้น
           อนุสาวรีย์สุนทรภู่แห่งแรก สร้างขึ้นที่ ต.บ้านกร่ำ อ.แกลง จ.ระยอง ซึ่งเป็นบ้านเกิดของท่านบิดาของสุนทรภู่ โดยวางศิลาฤกษ์เมื่อวันที่ ๓๐ ธันวาคม พ.ศ.๒๔๙๘ อันเป็นปีที่ครบรอบ ๑๐๐ ปีการเสียชีวิตของสุนทรภู่ และมีพิธีเปิดอย่างเป็นทางการเมื่อวันที่ ๒๕ พฤษภาคม พ.ศ.๒๕๑๓ ภายในอนุสาวรีย์มีหุ่นปั้นของสุนทรภู่ และตัวละครในวรรณคดีเรื่องเอกของท่านคือ พระอภัยมณี ที่ด้านหน้าอนุสาวรีย์มี หมุดกวี หมุดที่ ๒๔ ปักอยู่

           ยังมีอนุสาวรีย์สุนทรภู่อีกแห่งหนึ่งตั้งอยู่ที่วัดศรีสุดาราม เนื่องจากเป็นสถานที่ที่เชื่อว่าท่านได้เล่าเรียนเขียนอ่านเมื่อวัยเยาว์ที่นี่ นอกจากนี้มีรูปปั้นหุ่นขี้ผึ้งสุนทรภู่ ตลอดจนหุ่นขี้ผึ้งในวรรณคดีเรื่อง พระอภัยมณี จัดแสดงที่พิพิธภัณฑ์หุ่นขี้ผึ้งไทย จ.นครปฐม พิพิธภัณฑ์

           กุฏิสุนทรภู่ หรือพิพิธภัณฑ์สุนทรภู่ ตั้งอยู่ที่วัดเทพธิดาราม ถ.มหาไชย กรุงเทพฯ เป็นอาคารซึ่งปรับปรุงจากกุฏิที่สุนทรภู่เคยอาศัยอยู่เมื่อครั้งจำพรรษาอยู่ที่นี่ ปัจจุบันเป็นที่ตั้งของสมาคมนักกลอนแห่งประเทศไทย และมีการจัดกิจกรรมวันสุนทรภู่เป็นประจำทุกปี

งานของสุนทรภู่
           งานประพันธ์ของสุนทรภู่เท่าที่มีการค้นพบในปัจจุบันมีปรากฏอยู่เพียงจำนวนหนึ่ง และสูญหายไปอีกเป็นจำนวนมาก ถึงกระนั้นตามจำนวนเท่าที่ค้นพบก็ถือว่ามีปริมาณค่อนข้างมาก เรียกได้ว่า สุนทรภู่เป็น “นักเลงกลอน” ที่สามารถแต่งกลอนได้รวดเร็วหาตัวจับยาก ผลงานของสุนทรภู่เท่าที่ค้นพบในปัจจุบันมีดังต่อไปนี้

           ๑.ประเภทนิราศ
                  นิราศเมืองแกลง นิราศพระบาท นิราศภูเขาทอง นิราศเมืองสุพรรณ (แต่งเป็นโคลง) นิราศวัดเจ้าฟ้า นิราศอิเหนา นิราศพระประธม และนิราศเมืองเพชร รำพันพิลาป

           ๒.ประเภทนิทาน
                  เรื่องโคบุตร เรื่องพระอภัยมณี เรื่องพระไชยสุริยา เรื่องลักษณวงศ์ เรื่องสิงหไกรภพ

           ๓.ประเภทสุภาษิต
                  สวัสดิรักษา เพลงยาวถวายโอวาท สุภาษิตสอนหญิง

           ๔.ประเภทบทละคร
                  เรื่องอภัยณุราช

           ๕.ประเภทบทเสภา
                  เรื่องขุนช้างขุนแผน เรื่องพระราชพงศาวดาร

           ๖.ประเภทบทเห่กล่อม
                  เห่จับระบำ เห่เรื่องกากี เห่เรื่องพระอภัยมณี เห่เรื่องโคบุตร

           ดังนั้น เพื่อเป็นการระลึกถึงกวีเอกระดับโลก พระสุนทรโวหารหรือสุนทรภู่ ผู้มีความสามารถและเป็นต้นแบบที่สืบทอดมาจนถึงปัจจุบันในการแต่งวรรณกรรมของไทย ซึ่งควรแก่การยกย่องเชิดชูและเป็นแบบอย่างในการธำรงรักษามรดกทางภาษาของคนไทย ราชการจึงกำหนดให้วันที่ ๒๖ มิถุนายน ของทุกปี เป็นวันสุนทรภู่ และเพื่อเป็นการยกย่องเกียรติคุณของพระสุนทรโวหารให้ปรากฏแพร่หลายยิ่งขึ้น รัฐบาลสมัยจอมพล ป.พิบูลสงคราม โดยกรมศิลปากรได้ดำเนินการจัดสร้างอนุสาวรีย์สุนทรภู่ขึ้นที่เมืองแกลง จังหวัดระยอง แล้วเสร็จในปี ๒๕๑๓ ซึ่งบริเวณอนุสาวรีย์ก่อสร้างเป็นสวนสาธารณะกว้างขวางร่มรื่น โดยมีรูปหล่อโลหะท่านสุนทรภู่นั่งแท่น เด่นเป็นสง่าอยู่บนเนินดิน ด้านหน้าอนุสาวรีย์มีรูปปั้นตัวละครเอก ในเรื่องพระอภัยมณีเป็นองค์ประกอบที่งดงามยิ่ง

...........................................................

วัฒนธรรม, กระทรวง. “สุนทรภู่ รัตนกวีแห่งกรุงรัตนโกสินทร์”. ศิลปวัฒนธรรม ๒๙, ๘(พฤศจิกายน ๒๕๒๒). หน้า ๗.

ประเทือง อัฐพร. (๒๕๒๙). ประวัติและงานของสุนทรภู่ กวีเอกของโลก. ใน ๒๐๐ ปี รัตนกวีสุนทรภู่. หน้า ๗ - ๒๒. ภาควิชาภาษาไทย คณะมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ สหวิทยาลัยทักษิณ วิทยาลัยครูภูเก็ต.

สถาบันอยุธยาศึกษา มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนครศรีอยุธยา ๙๖ ถนนปรีดี พนมยงค์ อ.พระนครศรีอยุธยา จ.พระนครศรีอยุธยา
โทรศัพท์ ๐๓๕-๒๔๔-๐๓๓ โทรสาร ๐๓๕-๒๔๑-๔๐๗ ผู้ดูแลเว็บไซต์ : ประภาพร ฉัฐประภา - พัฑร์ แตงพันธ์ และ อายุวัฒน์ ค้าผล