สถาบันอยุธยาศึกษา - การส่งของป่าเพื่อเป็นสินค้าออกในสมัยกรุงศรีอยุธยา

หน้าหลัก

สาระน่ารู้อยุธยาศึกษา

การส่งของป่าเพื่อเป็นสินค้าออกในสมัยกรุงศรีอยุธยา

สาระน่ารู้

สาระน่ารู้อยุธยาศึกษา

ประวัติศาสตร์อยุธยา

ศิลปวัฒนธรรม ประเพณี

ภูมิปัญญาท้องถิ่นอยุธยา

อยุธยากับนานาชาติ

สาระน่ารู้:สมเด็จพระนเรศวร

สาระน่ารู้ประวัติศาสตร์

สาระน่ารู้วัฒนธรรม ประเพณี
สมุดข่อย และคัมภีร์ใบลาน กรุสมบัติจากบรรพชน เครื่องทองไทยสมัยอยุธยา โขน ตำรับยาโบราณชาวกรุงเก่า ดนตรีไทยในวัฒนธรรมไทย

Last comments
No comment...

การส่งของป่าเพื่อเป็นสินค้าออกในสมัยกรุงศรีอยุธยา

การส่งของป่าเพื่อเป็นสินค้าออกในสมัยกรุงศรีอยุธยา
ปาริชาติ วิลาวรรณ

           ดังเป็นที่ทราบกันดีอยู่แล้วว่า เมื่อพระเจ้าอู่ทอง หรือ สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ ได้ทรงสถาปนากรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานี เมื่อ พ.ศ. ๑๘๙๓ ณ บริเวณที่ราบตอนล่างของลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา ท่ามกลางสภาพทางภูมิรัฐศาสตร์ที่เอื้อทำนวยต่อการสร้างบ้านแปลงเมือง ไม่ว่าจะเป็นในด้านของการมีสภาพดินฟ้าอากาศที่ชุ่มชื้นไปด้วยฝนจากลมมรสุม สภาพที่ของที่ตั้งซึ่งประกอบไปด้วยแม่น้ำ ๓ สายล้อมรอบ คือ แม่น้ำเจ้าพระยา แม่น้ำป่าสัก และแม่น้ำลพบุรี ซึ่งสามารถให้ปริมาณน้ำอย่างเพียงพอ ต่อการอุปโภค บริโภค เพราะปลูก และใช้ประโยชน์เป็นเส้นทางคมนาคม ตลอดจนคุณภาพของดินที่อุดมสมบรูณ์ เนื่องจากการตกตะกอนของโคลนตมภายหลังฤดูน้ำหลาก เหมาะสมต่อการเพาะปลูกข้าว ซึ่งเป็นฐานรองรับทางเศรษฐกิจอันสำคัญ ที่ช่วยผลักดันให้กรุงศรีอยุธยาพัฒนาตนเองขึ้นมาเป็นอาณาจักรที่มีความมั่นคงในทางการเมืองและสามารถเลี้ยงตัวเองได้ในทางเศรษฐกิจ ดังมีคำกล่าวของคนโบราณในสมัยรัตนโกสินทร์เมื่อพูดถึงความเจริญรุ่งเรืองของอาณาจักร ก็มักจะเอ่ยพาดพิงถึง “เมื่อครั้งบ้านเมืองดี” ซึ่งก็หมายถึง “กรุงพระนครศรีอยุธยา” นั้นเอง

           แต่ทั้งนี้ถ้าพิจารณาอย่างถ่องแท้แล้ว ก็จะเห็นได้ว่าอันความเจริญรุ่งเรือง และความมั่นคงของอาณาจักรอยุธยาตลอดระยะเวลา ๔๑๗ ปี แห่งการเป็นราชธานีไทยนั้นปัจจัยที่สำคัญทีสุดประการหนึ่ง ที่ได้มีส่วนผลักดันให้อาณาจักรอยุธยาวิวัฒนาการตนเองขึ้นมา เป็นรัฐที่มีพลังอำนาจในทางการเมืองและการเศรษฐกิจ จนกระทั่งสามารถแผ่ขยายอาณาเขตไปได้อย่างกว้างขวาง และได้มีโอการสั่งสมความเจริญงอกงามทางด้านศีลปะวัฒนธรรมก็เห็นจะได้แก่ การที่กรุงศรีอยุธยาดำเนินบทบาทในฐานะที่เป็นเมืองพาณิชยกรรม และประกอบการค้าขายเป็นหัวใจสำคัญ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในส่วนที่ว่าด้วยการค้ากับต่างประเทศ ซึ่งนับเป็นกิจกรรมหลักที่ทำราบได้จำนวนมหาศาลให้แก่รัฐบาลและราชสำนัก และสมควรจะกล่าวไว้ ณ ที่นี้ด้วยว่า สินค้าออกสำคัญประเภทหนึ่งที่เป็นตัวกำหนดความเจริญมั่งคั่งของกรุงศรีอยุธยา ก็เห็นจะได้แก่ “ของป่า” หรือ “ผลิตผลตามธรรมชาติที่ได้จากป่า” อันจะเป็นประเด็นสำคัญของการเสนอ ในลักษณะของการสะท้อนถ่ายทอดให้เห็นถึงองค์ระกอบต่างๆ ในส่วนที่เกี่ยวเนื่องถึงการค้าของป่าเพื่อส่งออก ว่าได้มีโครงสร้าง รูปแบบ วิธีการ ตลอดจนความเป็นมาอย่างไร

ลักษณะโดยทั่วไปของการค้าสมัยกรุงศรีอยุธยา
           กล่าวได้ว่า กรุงศรีอยุธยาเป็นอาณาจักรที่มีความอุดมสมบรูณ์ไปด้วยพืชพันธุ์ธัญญาหาร ซึ่งอำนวยผลให้มีความเจริญรุ่งเรืองในด้านการค้าขายตามไปด้วย ดังปรากฏหลักฐานว่ามีการค้าขายทั่งภายในและภายนอกกำแพงพระนคร สินค้าทีผลิตและนำมาซื้อขายกันนั้นก็มีมากมายหลายชนิด ตั้งแต่อาหารของสด เครื่องอุปโภคบริโภค และสินค้าที่ชาวต่างประเทศนำเข้ามาจำหน่าย สินค้าที่ซื้อขายกันนอกจากข้าว ผัก ปลา อาหารหวานคาว ผลไม้นานาชนิดแล้ว ก็ยังมีสินค้าอื่นๆ เป็นต้นว่า หมากพลู ตรวยเมี่ยงห่อสำหรับบวชนาค ลูกแห และเครื่องตะกั่ว ฝ้าย ด้ายขาว ด้ายแดง มะพร้าว ผ้าไตรจีวร เครื่องดนตรีเรไรปี่แก้ว หีบไม้ใส่ผ้า ช้างม้า เครื่องบูชาศาลพระภูมิ ตะลุ่ม พานเชี่ยนหมาก เสื่อตะนาว เสื่อแขก เครื่องสังฆภัณฑ์ ขันและตลับชนิดต่างๆ เครื่องทองรูปพรรณ ทองคำเปลว ทองนาก เงิน เครื่องเทศ เครื่องยาไทย เครื่องทองเหลือ ตะกั่ว ผ้าชนิดต่างๆ ทั้งดีและเลว ตลอดจนผ้าพิมพ์ ไหมครุย ไหมฟั่น มี พร้า ขวาน จอบ เสียม ตะปูปลิงบิหล่า ฟูก เบาะหมอน เสื้อผ้าอาภรณ์ ล่วม ถุงชนิดดีและเลว รัก ดินสอขาว ดินสอดำ แห และเปลป่านดาย ตะขอและลวด เครื่องจักสาน เครื่องใช้ต่างๆ ดอกไม้เพลิง สุรา ปรอททองเหลืองเคลือบ เครื่องจันอับ ขนม เครื่องเหล็ก เครื่องไม้ ผ้าสองปักเชิงปม ผ้าปูมผ้าไหม ผ้าจวนต่างๆ ฟ้าแขก สหรัต พัด และเครื่องสำเภาทั้งปวง

           จากข้อความที่กล่าวข้างต้นนี้ ย่อมแสดงให้เห็นว่า สภาพทางด้านเศรษฐกิจโดย ทั่วๆ ไปในสมัยกรุงศรีอยุธยา มีลักษณะเป็น “ระบบเศรษฐกิจแบบเลี้ยงตัวเอง” (Self Sufficient Economy) กล่าวคือ ประชาชนส่วนใหญ่ประกอบอาชีพทางการเกษตรกรรมมีการเพาะปลูกข้าวเป็นหลักสำคัญ และมีการผลิตสิ่งของต่างๆ เพื่อเสริมความต้องการ ทั้งทางด้านอุปโภคและบริโภค โดยมี “ตลาด” เป็นศูนย์กลางในการติดต่อค้าขาย และมี “กำนันตลาด” คอยเก็บเอาหัวเบี้ยแก่ลูกตลาด กำนันตลาดนี้คือ เจ้าภาษีอากรชนิดหนึ่ง ที่ประมูลภาษีตลาดได้ และคอยเก็บภาษีในตลาดตามอัตราที่กำหนดไว้ ถ้ากำนันตลาดเก็บเกินพิกัดอัตราก็จะถูกลงโทษ ซึ่งได้ระบุอยู่ในพระอัยการอาชญาหลวงว่า ให้ลงโทษทวยด้วยไม้หวาย ๑๕ ที แล้วให้ไปประจานจนรอบตลาด แล้วเอามาจำใส่ขื่อไว้ ๓ วัน ให้คืนเบี้ยซึ่งกำนันตลาดเก็บเกินแก่ลูกตลาดแล้วจึงให้พ้นโทษไป

การค้าภายใน
           จากหนังสือประวัติศาสตร์ธรรมชาติลากรเมือง แห่งราชอาณาจักรสยามของนิลาส์ แชร์แวส ได้พรรนณาถึง สภาพการค้าภายในกรุงศรีอยุธยา มีใจความว่า “ตามถนนสายใหญ่ๆ มีร้านค้าเต็มไปสองข้างทาง และมีสถานที่ใหญ่เปิดเป็นตลาดด้วยหลายแห่ง ตลาดเหล่านี้ติดทุกวันทั้งเช้าและเย็น อุดมสมบรูณ์ไปด้วยปลา ไข่ ผลไม้ และสิ่งอื่นๆ อีกเป็นอันมาก แต่ไม่เห็นมีเน้อขายกันเลย ผู้ที่มาชุมนุมกันเป็นอันมาก ณ ที่นั้น หนาแน่นจนลางครั้งเดินแทรกผ่านเข้าไปไม่ได้” และอีกตอนหนึ่งกล่าวว่า “ราษฎร์ส่วนใหญ่ทำการค้า ลางครอบครัวค้าขายทางน้ำ พร้อมด้วยภรรยาและบุตรลงอยู่ในเรือลำใหญ่ และแทบจะไม่มีวันขึ้นบกเลย ลางครอบครัวอยู่ในเมือง ทำการค้าปลีกจากสินค้าที่ไปรับซื้อมาเมื่อเรือสินค้าเข้าเทียบท่าอยู่ในร้านของตน ใครถนัดทางไหนก็ไปทางนั้นเนื่องจากทำมาหากินได้คล่อง คนเคราะห์ร้ายเต็มที่เท่านั้นหารายได้ไม่พอจ่าย ในประเทศที่ดินฟ้าอากาศเอื้ออำนวยถึงเท่านี้ จะมีก็แต่คนทุพพลภาพและคนโทษเท่านั้น ที่ต้องขอทานเขากิน”

           นอกจากนี้ ก็ได้กล่าวถึง “ตลาดน้ำ” ในสมัยกรุงศรีอยุธยาไว้ด้วยว่า “ในบริเวณใกล้ตำบลใหญ่ๆ จะมีตลาดลอยน้ำ มีเรือ ลำเล็กๆ กว่าร้อยลำ บรรทุกข้าวสาร ผลไม้ ปลาสด และปลาเจ่ามาขาย

           สำหรับเอกสารหอหลวง คำให้การขุนหลวงวัดประดู่ทรงธรรม ก็ได้กล่าวถึงว่า ริมแม่น้ำทั้งสองฟากรอบกรุงพระนครศรีอยุธยา ราษฎร์ทำของต่างๆ มาขาย และประกอบการค้าขายต่างๆ กันเป็นหมู่เป็นย่าน เป็นตำบลมากมาย เป็นต้นว่า

                     ย่านสัมพนี ตีสกัดน้ำมันงา น้ำมันลูกกระเบา น้ำมันสำโรง น้ำมันถั่ว

                     ย่านบ้านหม้อ ปั้นหม้อข้าวหม้อแกง กระทะ เตาขนมครก ขนมเบื้อง เตาไฟ บาร์ดิน

                     ย่านบ้านริมวัดพร้าว ทำแป้งหอม น้ำมันหอม กระแจะน้ำอบ ธูปกระแจะ ธูปกระดาษ

                     ย่านบ้านคนที ปั้นกระถางดิน กระโถนดิน ตะคันเชิงไฟ เตไฟ ปั้นรูปช้าง รูปม้า ตุ๊กตา

           และที่แม่น้ำล้อมรอบกรุงมีตลาดท้องน้ำเป็นตลาดใหญ่ ๔ ตลาด คือ ตลาดน้ำวนบางกะจะ หน้า วัดพนัญเชิง ตลาดปากคลองคูจาม ตลาดปากคลองคูไม้ร้อง ตลาดปากคลองวัดเดิม ส่วนบริเวณนอกกำแพงพระนคร ตามชานพระนครและชานกำแพงกรุง มีตลาดบนบกรวมทั้งสิ้น ๓๐ ตลาด เช่น ตลาดลาวเหนือวัดโคหาสวรรค์ ตลาดป่าปลาเชิงทำนบรอ ตลาดท่าเรือจ้างวัดนาชี หน้าบ้านโปรตุเกส ตลาดหลังตึกห้างวิลันดา ตลาดวัดสิงห์หน้าตึกญี่ปุ่น มีตลาดร้านชำ ๒๑ ตำบล ตลาดของสดเช้า ๔๐ ตำบล รวมทั้งสิ้นเป็นตลาดถึง ๖๑ ตำบล

           จึงอาจกล่าวโดยทั่วไปได้ว่า การค้าภายในของกรุงศรีอยุธยานั้น แหล่งเป็นศูนย์กลางการค้า จะอยู่ตามริมฝั่งแม่น้ำลำคลอง ซึ่งมีเรือแพสัญจรไปมามากมาย สินค้าจากเมืองต่างๆ ถูกลำเลียง ส่งมายังเมืองหลวง และแจกจ่ายไปยังแหล่งตลาดสำคัญที่มีชื่อเสียงมาก ก็คือ ตลาดยอดพระราชพงศาวดารได้กล่าวถึงเหตุการณ์เพลิงไหม้ตลาดยอดไว้ว่า “เกิดเพลิงไหม้ในพระนคร แต่ท่ากลาโหมลงไปถึงพระราชวังท้ายตลาดยอด ลมหอบเอาลูกเพลิงไปตกลงตะแลงแกง ไหม้ลามลงไปต้องป่าตองโรงครามฉะไกร ๓ วันจึงดับ มีบาญชีเรือนศาลากุฎีพระวิหารไหม้ ๑๐๐,๐๕๐ เรือน

           ตามที่ปรากฏหลักฐานนั้น หัวเมืองต่างๆ ในสมัยกรุงศรีอยุธยา มีการค้าขายผลิตผลและสินค้าซึ่งผลิตขึ้นได้เองภายในท้องถิ่นของตน สินค้าที่ขึ้นหน้าขึ้นตาก็เห็นจะได้แก่ ของป่าต่างๆ เช่น กำยาน เนื้อสัตว์ หนังสัตว์ และแร่ธาตุต่างๆ ซึ่งทั่งนี้ก็แล้วแต่ที่ตั้งและสภาพภูมิแระเทศของบ้านเมือง เช่น เชียงใหม่ ซึ่งเป็นเมืองที่มีความอุดมสมบรูณ์ และเป็นแหล่งใหญ่ของพืชพันธุ์ธัญญาหารสินค้าที่พวกหัวเมืองนำมาขายยังกรุงศรีอยุธยานั้นมักเป็นผลิตผลพื้นเมืองที่ปรากฏในรูปของทรัพยากรธรรมชาติที่ได้จากภายใน ท้องถิ่น ดังปรากฏว่า ในคำให้การขุนหลวงวัดประดู่ทรงธรรม ได้มีการกล่าวถึง การที่ ชาวเมืองพิษณุโลกบรรทุกน้ำอ้อย ยาสูบ พวกมอญบรรทุกมะพร้าว ไม้แสม เกลือขาวลงมาขาย ส่วนชาวอ่างทอง ลพบุรี เมืองอินทร์ เมืองพรหม เมืองสิงห์ เมืองสรรค์ เมืองสุพรรณ ก็เอาข้าวเปลือกบรรทุกเรือมา พ่อค้าทางเมืองตาก เมืองเพชรบูรณ์ ก็บรรทุกครั่ง กำยาน เหล็กหางกุ้ง เหล็กล่มเลย เหล็กน้ำพี้ ไต้ หวาย ชัน น้ำมันยาง ยาสูบ เขาสัตว์ หนังสัตว์ ตลอดจนหน่องา สาเรือมาจอดขายตามแถวปากคลองทั้งหลาย นอกจากนี้ก็ยังมีเรือลูกค้าขาวทะเล นำสินค้าจำพวกหอยแมลงภู่ หอยตะพง ปูทะเล แมงดา และปลาทะเลทั้งสดและย่าง มาจำหน่าย ส่วนพวกเมืองเพชรบุรีก็นำกะปิน้ำปลา ปลาย่างชนิดต่างๆ มาขาย ในหน้าน้ำพวกทางหัวเมืองต่างๆ จะบรรทุกสินค้าของตนใส่เรือลงมาขายเป็นจำนวนมาก และนอกจากพ่อค้าจะบรรทุกสินค้าของตนมาทางน้ำแล้ว ก็ปรากฏว่ายังมีพวกที่บรรทุกสนค้ามาทางบกโดยบรรทุกใส่เกวียนมาจากทางภาคอีสาน ในราวเดือน ๓ เดือน ๔ จะมีเกวียนจากเมืองนครราชสีมาและพระตะบอง บรรทุกสินค้าเป็นต้นว่า น้ำรัก ขี้ผึ้ง ปีกนก ผ้าชนิดต่างๆ เนื้อแห้ง ครั่งไหม กำยาน งาน ของป่า ต่างๆ มาจอดพักที่บ้านศาลาเกวียน ที่นั่นมีศาลาใหญ่ ๒ หลัง เป็นที่พักของพวกพ่อค้าเกวียนและลูกค้า

           กล่าวได้ว่า การค้าส่วนใหญ่ในสมัยกรุงศรีอยุธยา มีทั่งลักษณะของการแลกเปลี่ยนสินค้ากันโดยตรง (Barter System) และการใช้เงินตราเป็นเครื่องมือในการแลกเปลี่ยน แต่อย่างไรก็ดี ระบบของการซื้อขายยังคงทำกันแบบง่ายๆ ตามแม่น้ำลำคลองและตลาด ซึ่งเป็นย่านที่มีผู้คนสัญจรไปมารวมทั่งเป็นย่านขายของทั่วไป สินค้าส่วนหนึ่งที่นำมาซื้อขายแลกเปลี่ยนกันในสมัยนั้น เป็นผลผลิตที่เหลือจากการอุปโภคบริโภคภายในครัวเรือนแล้ว ผู้ผลิตก็จะนำมาขายยังตลาดในเมืองหลวง เพื่อแลกเปลี่ยนกับสินค้าอย่างอื่นๆ โดยที่ยังไม่มีการตั้งห้างร้านที่ใหญ่โตในระยะแรก และกลุ่มผู้ประกอบการค้าภายในประเทศที่สำคัญก็จำกัดอยู่แต่เฉพาะในแวดวงของพระมหากษัตริย์ เจ้านาย เสนาบดี และกลุ่มคนจีนเท่านั้น

การค้ากับต่างประเทศ

           กรุงศรีอยุธยาตั้งอยู่ในทำแลอันเหมาะสม ระหว่างเส้นทางการค้าอินเดียกับจีน สามารถติดต่อกับเมืองท่าต่างๆ ที่อยู่ใกล้เคียง เช่น มลายู ชวา บอร์เนียว อัดแจ และฟิลิปปินส์ ได้โดยสะดวก นอกจากนี้ก็ยังมีท่าเรืออีกหลายแห่งในเมืองไทย ที่เรือสินค้าต่างชาติแวะไปมาอยู่เป็นประจำ เช่น ท่าเรือที่เมืองตะนาวศรี มะริด และภูเก็ต อันเป็นทะเลใกล้กับแหล่งค้าขายทางฝั่งโคโรเมนเดลของอินเดีย ส่วนทางด้านอ่าวไทยก็มีท่าเรือที่เมืองสงขลา นครศรีธรรมราช และเมืองบางกอก เป็นแหล่งที่รวมสินค้าอยู่ใกล้ปากแม่น้ำเจ้าพระยา ประกอบกับในช่วงศตวรรษที่ ๑๔ – ๑๕ นี้ เป็นระยะเวลาที่เกิดมีการเปลี่ยนแปลงสำคัญๆ หลายประการ ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งจะมีผลกระทบโดยตรงต่อการค้าของป่ากับต่างประเทศ ในสมัยกรุงศรีอยุธยา เป็นต้นว่า การที่ชาวจีนและรัฐบาลจีน ได้เข้ามามีบทบาททั้งทางด้านการค้าและการเมืองในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้มากขึ้น และเป็นผลให้มีการตั้งถิ่นฐานของชาวจีนในภูมิภาคนี้เพิ่มขึ้นเช่นกัน และด้วยความเฟื่องฟูทางการค้า ความจำเป็นทางการเมือง และโครงสร้างของประชากรในประเทศจีนเองรัฐบาลจีนจึงได้ให้ความสำคัญแก่การเดินเรือทะเลมากยิ่งขึ้นผลก็คือ การพัฒนาเรือสำเภาเกินสมุทรซึ่งมีสมรรถนะดีกว่าเรือทุกชนิด ที่ใช้อยู่ในโลกตะวันออกขณะนั้น กล่าวคือแข็งแรง กินระวางบรรทุกสูง เปลืองค่าโสหุ้ยคือ ค่าจ้างลูกเรือน้อยกว่า ผลจากการพัฒนาสำเภาจีนนี้เอง ทำให้การค้าสินค้าประเภทราคาถูกแต่กินระวางบรรทุกสูง จำพวกสินค้าป่า เช่น ไม้ฝาง ครั่ง หรือ เครื่องถ้วยชามอย่างหยาบ สามารถทำได้ในระยะไกล ในขณะเดียวกัน ความก้าวหน้าทางเทคนิควิทยาการเดินเรือของจีน เช่น การใช้เข็มทิศ ก็เป็นผลให้แนวโน้มของการเสี่ยงอันตรายในการค้าทางทะเลลดน้อยลง ประกอบกับสภาพของการค้าในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ในศตวรรษที่ ๑๔ ปรากฏว่าเกิดช่องวางทางอำนาจขึ้นในช่องแคบมะละกา เนื่องจากอาณาจักรมัชปาหิตซึ่งเคยขยายอิทธิพลเข้ามาในช่องแคบ กำลังเสื่อมอำนาจ เกิดโจรสลัดขึ้นชุกชุม แต่อย่างไรก็ตามพอมาถึงช่วงศตวรรษที่ ๑๕ สภาพความปั่นป่วนก็เริ่มยุติลง เพราะมีอำนาจใหม่เกิดขึ้นมา คือ มะละกา โดยได้อาศัยการค้านานาชาติสร้างความมั่งคั่งให้กับตนเอง มะละกาจึงกลายเป็นตลาดศูนย์กลางการค้าขายใหญ่ขึ้นอย่างรวดเร็ว พ่อค้าพาณิชยจากดินแดนต่างๆ มาชุมนุมซื้อขายกันหลายชาติหลายภาษา ไม่ว่าสินค้าอะไรทั่วโลกทั้งสินค้าของป่า และสินค้าสำเร็จรูป ต้องมีในเมืองมะละกาทั้งสิ้นมีสินค้าจากทางตะวันตกมาตะวันออกและจากตะวันออกไปตะวันตก มาซื้อขายถ่ายเทกันที่นี่ ทำให้มะละกาเป็นศูนย์กลางการค้าและกรุงศรีอยุธยาเป็นทางผ่าน ดังปรากฏว่า สำเภาจีนจะไปมะละกาหรือกลับจากมะละกาก็มักมาแวะที่กรุงศรีอยุธยา ฉะนั้นถึงแม้มะละกาจะไม่ค่อยถูกกับคนไทย แต่ทั้งสองฝ่ายต่างก็มีความผูกพันต่อกันบางประการ ในลักษณะของการค้าระหว่างประเทศที่เอื้ออำนวยและส่งผลประโยชน์ร่วมกัน โดยอาศัยพ่อค้าชาวจีนและแขกมัวร์เป็นคนกลาง ทำหน้าที่ในการติดต่อค้าขาย ซึ่งสินค้าที่ขึ้นชื่อลือชามากที่สุดอย่างหนึ่งของมะละกา ก็คือ เครื่องเทศ และเครื่องยาสมุนไพร ย่อมเป็นที่แน่นอนว่าส่วนหนึ่งก็ต้องได้มาจาก “ของป่า” ซึ่งเป็นสินค้าออกไปจากกรุงศรีอยุธยาอย่างไม่ต้องสงสัย

           นอกจากนี้ การที่กรุงศรีอยุธยาสามารถดำรงบทบาทของเมืองท่า ที่เป็นศูนย์กลางการค้าของป่าที่สำคัญได้ ก็เพราะอยุธยามีข้อได้เปรียบหลายประการเหนือเมืองท่าอื่นๆ นอกจากปัจจัยในแง่ของที่ตั้ง หรือปัจจัยทางสภาพภูมิศาสตร์แล้ว ก็ยังมีข้อได้เปรียบที่สำคัญประการอื่นๆ อีก ซึ่งพอจะสรุปได้ดังนี้คือ

           ๑. นอกจากการที่อยุธยาเป็นปากทางไปสู่แหล่งประชากรจำนวนมหึมา ในทางเหนือแล้ว อยุธยายังเป็นศูนย์กลางของข่ายเมืองท่าที่กว้างขวางมากในทางใต้อีกด้วย เป็นต้นว่า เมืองทวาย เมืองตะนาวศรี เมืองนครศรีธรรมราช เมืองสงขลา และเมืองจันทบูรในขณะเดียวกัน เมืองในทางฝ่ายเหนือ ก็เป็นเส้นทางผ่านของการลำเลียง “ของป่า” จากพม่า มอญ เชียงใหม่ และอาจรวมหลวงพระบาง กับกัมพูชาไว้ด้วย ส่วนเมืองท่าทางใต้ซึ่งกระจายตัวอยู่ทั้งทางฝั่งตะวันตกและตะวันออกของคาบสมุทรมลายู ซึ่งประกอบการค้าของตนเป็นอิสระอยู่แล้ว ก็ได้ ช่วยรวบรวมสินค้าจำพวกเครื่องเทศ และสินค้าจากอินเดีย จนถึงตะวันออกกลางมาป้อนอยุธยา ในขณะเดียวกันก็ช่วยทำหน้าที่ระบายสินค้าของป่าและสินค้าจากจีนในกรุงศรีอยุธยา ไปสู่ตลาดโลกอีกด้วย

           ๒. กรุงศรีอยุธยามีสำเภาของตนเอง ซึ่งทำให้ความจำเป็นที่จะต้องพึ่งสำเภาของพ่อค้าต่างชาติมีน้อยลง และในขณะเดียวกันอยุธยาก็มีสินค้าพื้นเมืองและของป่าพรั่งพร้อมพอสมควรเนื่องจากขอบข่ายของเมืองท่า และฐานะของอยุธยาที่เป็นศูนย์กลางการค้าจึงทำให้พ่อค้าต่างชาติมักนำเรือเข้ามาจอดแวะ และยิ่งมีสำเภาต่างชาติเข้ามาจอดแวะมากขึ้นเท่าไหร่ สินค้าของป่าจากกรุงศรีอยุธยา ก็จะได้รับการระบายไปสู่ตลาดโลดมากขึ้นเป็นเงาตามตัว

           ๓. กรุงศรีอยุธยาผูกพันตนเองกับการค้ากับจีนอย่างเหนียวแน่น ในด้านรัฐบาล อยุธยาเป็นเมืองท่าในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่ส่งเครื่องราชบรรณาการไปยังราชสำนักเหม็ง มากครั้งที่สุดในด้านเอกชนอยุธยาให้อภิสิทธิ์แก่พ่อค้าจีนเหนือพ่อค้าชาติอื่นๆ เช่น เสียภาษีการนำสินค้าเข้าถูกกว่า ซึ่งรายละเอียดในส่วนนี้จะนำมากล่าวต่อไปในประเด็นที่ว่าด้วยการค้ากับจีน

           ดังเป็นที่ประจักษ์เด่นชัดว่า เมื่อแรกเริ่มเดิมทีนั้น ตั้งแต่สมัยแผ่นดินพระเจ้าอู่ทอง จนกระทั่งถึง สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๓ (พ.ศ.๑๘๙๓- พ.ศ.๒๐๓๔) เป็นสมัยที่ไทยยังไม่มีการติดต่อค้าขายกับประเทศทางตะวันตก ส่วนใหญ่จะเป็นลักษณะของการแต่งเรือสำเภาไปค้าขายกับจีนและแขก ซึ่งในสมัยนั้นก็มีแขก อินเดีย เปอร์เชีย อาหรับ และแขกมัวร์ เข้ามาค้าขาย

           จากกฎหมายลักษณะพยาน ซึ่งออกเมื่อ พ.ศ. ๑๘๙๓ ในสมัยพระเจ้าอู่ทอง มีใจวามตอนหนึ่งว่า “ประการหนึ่ง ในคงคามหาสมุทร ชาวเรือ ชาวสำเภา วิวาทกัน เพื่อนเรือเพื่อนสำเภาเป็นพยาน ประการหนึ่งชาวเรือ ชาวสำเภาลำเดียวกันวิวาทกัน ผู้ไปเรือ ไปสำเภาลำเดียวกันเป็นพยาน”

           กฎหมายลักษณะลักพา ออกในพ.ศ. ๑๘๙๙ ในสมัยเดียวกันมาตราหนึ่งว่า “ผู้ใดลัดไพร่ฟ้าข้าคนท่านขายแก่ประเทศต่างเมืองขายลงเรือสำเภาก็ดี เอาสินจ้าง แลส่งคนให้แก่ประเทศต่างเมืองก็ดี จับได้รู้ด้วยประการใดพิจารณาเป็นสัจ ท่านให้ฆ่าผู้ร้ายนั้นเสีย”

           ดังนั้น จึงอาจกล่าวได้ว่า กฎหมายลักษณะต่างๆ ที่ออกในสมัยพระเจ้าอู่ทองนั้น เป็นเครื่องยืนยันให้เห็นว่า การค้าสำเภามีมาแต่โบราณ และในสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนต้น ก็ยังมีการค้าสำเภากันอยู่ และคงจะเจริญรุ่งเรืองมาก ดังปรากฏว่า มีพ่อค้าต่างประเทศเข้ามามากหน้าหลายตา แต่สำหรับในระยะแรกนั้น การไมตรีกับต่างประเทศส่วนใหญ่จะเป็นการไปมาค้าขายกับเมืองจีน เมืองแขก เมืองจาม เมืองชวา มลายู ตลอดจน อินเดีย เปอร์เชีย ลังกา มีไปมาถึงกันนานแล้วและพวกเหล่านี้ที่เข้ามาอยู่ในเมืองไทยแล้วก็คงจะมีบ้าง

           ต่อจากสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ (พระเจ้าอู่ทอง) การค้าขายกับต่างประเทศก็คงจะเจริญรุ่งเรืองขึ้นเป็นลำดับ ปรากฏว่าสมเด็จพระนครินทราธิราช ซึ่งครองราชย์ระหว่างปี พ.ศ. ๑๙๕๒ – ๑๙๖๗ ก็ได้เคยเสด็จไปถึงเมืองจีน ตั้งแต่ก่อนครองราชย์ตลอดจนไปมาค้าขายกับกรุงศรีอยุธยามากขึ้น การค้าขายกับจีนก็คงจะเจริญขึ้นเป็นเงาตามตัว

           สำหรับทางด้านของการค้ากับประเทตะวันตกนั้นได้เริ่มมีขึ้นในสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ (พ.ศ.๒๐๓๔-พ.ศ.๒๐๗๒)โดยที่ชาวโปรตุเกสเป็นชาติแรกที่เข้ามาติดต่อค้าขายกับแระเทศไทยเมื่อ พ.ศ. ๒๐๕๔ ตามด้วยฝรั่งชาติต่าง ๆ ซึ่งได้ทยอยกันเข้ามาค้าขายกับกรุงศรีอยุธยา ดังปรากฏว่า ชาวฮอลันดาหรือวิลันดาเข้ามาเมื่อ พ.ศ.๒๑๔๑ อังกฤษเข้ามา พ.ศ.๒๑๕๕ เดนมารค์เข้ามา พ.ศ. ๒๑๖๓ และชาวต่างประเทศคงจะได้เข้ามาอยู่ในประเทศไทยมากจนกระทั่งมีกฎหมายที่เกี่ยวข้องด้วยอยู่หลายลักษณะด้วยกัน เช่น ในกฎหมายพระอัยการอาชญาหลวง ปรากฏข้อความตอนหนึ่งว่า “มาตราหนึ่ง แขก พราหมณ์ ยวน ประเทศฝารั่ง อังกฤษ จีนจาม วิลันดา ฉวา มลายู กวย ขอม พม่า รามัญ เข้ามาสู่โพธิสมภารก็ดี เข้ามาค้าขายทางบกทางเรือก็ดี ให้ชาวพระทวารด่านคอยเจ้าพนักงานตรวจตราดูดีแลร้ายเก็บเครื่องศาสตร์วุทธไว้อย่าให้เที่ยวเร่ลอบลักซื้อขาย กฤษณาดีบุก ถ้าลูกค้าต้องการสิ่งใดบอกแก่พนักงาน ถ้าต่างประเทศลูกค้าจะยาตราไปทางบกก็ดี เมื่อสำเภายาตราก็ดี ให้พนักงานตรวจตราดูสิ่งของต้องห้าม ผู้คนซึ่งลอบลักซุ่มซ่อนพาไปนั้นถ้าเจ้าพนักงานละเมินเสียให้ลูกค้าพานิชพาเอาผู้คนข้าแผ่นดิน สิ่งของต้องห้ามไปได้ ท่านว่า เจ้าพนักงานชาวด่านคอนทวารให้ลงโทษ ๖ สถาน ส่วนประเทศลูกค้านั้นให้ลงโทษดั่งโจร ให้ล่ามพนักการชาวด่านคอยรู้เห็นเป็นใจด้วยให้ลงโทษถึงตาย”

           การค้ากับต่างประเทศ เจริญรุ่งเรืองถึงขีดสุดในรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์ (พ.ศ.๒๑๙๙-พ.ศ.๒๒๓๑ ) กรุงศรีอยุธยาได้ทำการค้าของป่ากับประเทศต่างๆ ทั้งทางตะวันออกและตะวันตกดังปรากฏว่า ใน พ.ศ. ๒๒๑๑ ไทยได้ส่งทูตออกไปเจริญทางพระราชไมตรีกับประเทศอิหร่านเป็นครั้งแรก ส่วนการค้าขายกับจีนก็ยังคงดำเนินไปตามปกติ พระเจ้าแผ่นดินสยามทรงส่งทูตไปเจริญสัมพันธไมตรีกับจีนใน พ.ศ.๒๒๐๗ ,๒๒๐๘,๒๒๑๑,๒๒๑๕,๒๒๑๖ และ ๒๒๒๑ และได้รับอนุญาตให้ทำการค้าขายสินค้า ณ ที่ใดก็ได้ในประเทศจีน ไทยได้รับความสะดวกในการค้าของป่าเพิ่มขึ้น

           ในสมัยสมเด็จพระนารายณ์ การค้าของป่ากับประเทศฮอลันดา อังกฤษ และฝรั่งเศส ได้ขยายตัวกว้างขวาง บริษัทอีสต์ อินเดียของอังกฤษได้เล็งเห็นถึง ความสำคัญของการค้ากับกรุงศรีอยุธยา ในแง่ที่ว่าไทยมีสินค้าของป่าที่มีค่า เป็นสินค้าขาออกหลายอย่าง อาทิ เช่น กฤษณา ฝาง ดีบุก งาช้าง หมาก ตะกั่ว และยังเป็นแหล่งรวมสินค้าจากจีนและอินเดียด้วย เช่นเดียวกันกับที่ฝรั่งเศสได้เข้ามาตั้งคลังสินค้าในประเทศไทยเมื่อ พ.ศ. ๒๒๐๕ รัฐบาลไทยได้ให้การต้อนรับอย่างดี และให้สิทธิพิเศษในการค้าขาย เพราะเห็นประโยชน์ที่จะรับในการติดต่อกับฝรั่งเศสทั้งทางด้านการค้าและหวังที่เกรงขามอยู่ในขณะนั้น ทั้งนี้เพราะปรากฏว่า ในตอนต้นรัชกาลสมเด็จพระนารายณ์ ผลประโยชน์ทางด้านการค้าของป่าส่วนใหญ่ ตกอยู่ในมือของฮอลันดา ซึ่งได้รับสิทธิพิเศษในการซื้อหนังสัตว์ มาตั้งแต่สมัยพระเจ้าทรงธรรมเมื่อ พ.ศ.๒๑๖๐ แต่พอมาถึงปลายแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์การค้าของฮอลันดาเสื่อมลง เพราะได้รับการขัดขวางจากฟอลคอนถึงกระนั้นฮอลันดาก็ยังคงทำการค้าขายกับไทยตลอดมา เพราะข้าวเป็นสินค้าประจำที่บริษัทมาซื้อจากกรุงศรีอยุธยา เพื่อไปจำหน่ายต่อยังหมู่เกาะมลายู ชวา

           นอกจากอังกฤษ ฝรั่งเศส และฮอลันดาแล้ว ก็ปรากฏว่ายังมีพ่อค้าชาติอื่น ๆ โดยเฉพาะในแถบเอเชีย ที่ได้เข้ามาซื้อสินค้าของป่าและสินค้าพื้นเมืองจากไทย เป็นต้นว่า

           มะนิลา ซื้อสินค้าป่าจากไทย เช่น งาช้าง กำยาน ชะมดเชมียง

           เมืองอาแจ ในเกาะสุมาตรา มีปรากฏในจดหมายรายวันของผู้บังคับการป้อมเซนต์ยอช ที่เมืองมาสุลิปะตัม รายงานว่า กำปั่นหลวงในสมัยแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์ บรรทุกทองแดง ดีบุก เครื่องทองเหลือง ทองขาว พริกไทย กำยาน จะไปเมืองปอนดิเชอรี่ได้แวะที่เมืองอาแจนี้

           เมืองโครส่าน อยู่ในประเทศอิหร่าน ซึ่งไทยส่งเนื้อไม้อย่างดีไปขาย

           เมืองมาสุลิปะตัม ทางอ่าวเบงกอลไทยส่งช้างจากเมืองมะริดไปขาย

           อนึ่ง นับตั้งแต่รัชกาลพระเพทราชาเป็นต้นมา (พ.ศ.๒๒๓๑-พ.ศ.๒๒๔๖) การค้าของป่ากับประเทศตะวันตกอยู่ในระดับที่ต่ำมาก เนื่องจากพระเพทราชารงมีพระราชประสงค์ ที่จะติดต่อเกี่ยวกับชาวตะวันตก ประกอบกับในรัชกาลนี้เกิดกบฏที่เมืองนครศรีธรรมราช และเมืองนครราชสีมา รัฐบาลต้องเสียเวลาปราบปราม ไม่มีโอกาสทำนุบำรุงการค้าของป่า ทำให้การค้ากับต่างประเทศเสื่อมลง อย่างไรก็ตาม เมื่อฝรั่งเศสหมดอำนาจลงชาวฮอลันดาก็กลับมามีบทบาทสำคัญอีกครั้งหนึ่ง ใน พ.ศ. ๒๒๓๑ ฮอลันดาได้ทำสัญญากับไทย มีใจความเหมือนฉบับเก่าที่ทำไว้ ในสมัยสมเด็จพระนารายณ์ และในสมัยสมเด็จพระสรรเพชญ์ที่๘ (พระเจ้าเสือ) พ.ศ. ๒๒๔๖-พ.ศ.๒๒๕๑ ไทยได้แสดงความประสงค์ที่จะให้พ่อค้าฝรั่งเศสเข้ามาค้าขายในไทยอีก โดยไทยยินดีจะให้สิทธิพิเศษต่างๆ แต่ฝรั่งเศสไม่เห็นความสำคัญ เพราะสภาพการค้ามนเมืองไทยขณะนั้นร่วงโรยมาก ในพ.ศ.๒๒๖๐ ข้าหลวงสเปนประจำฟิลิปปินส์ได้ส่งคณะทูตเข้ามาเจริญทางไมตรีทางการค้ากับไทย ในสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระและได้ทำความตกลงในแง่ของการค้าของป่า กล่าวคือ สเปนซื้อสินค้าป่าได้ทุกอย่าง นอกจากดินประสิวและงาช้าง ซึ่งเป็นของพระคลังสินค้า ส่วนหนังโค หนังกวาง ดีบุกนั้นซื้อไม่ได้ เพราะเป็นสินค้าผูกขาดของฮอลันดา สำเภาหลวงทั้งสองฝ่ายที่ไปมาค้าขาย ไม้องเสียภาษีอากรทั้งขาเข้าและขาออก อย่างไรก็ตาม ภายหลังจากทำสนธิสัญญาแล้ว ปรากฏว่า เรือไทยที่ไปค้าขายที่กรุงมะนิลาได้รับความเดือนร้อน จากากรกระทำของชาวสเปน ทำให้การค้ากับสเปนเลิกร้างกันไปในตอนปลายรัชกาล

           ในสมัยราชวงศ์บ้านพลูหลวงนั้น การค้าของป่ากับต่างประเทศ เสื่อมโทรมลงจากเดิมมาก ดังปรากฏในจดหมายเหตุของเมอซิเออณ์ เดอร์บู ถึง เอมซิเออร์ เตเชีย ลงวันที่ ๑๐ กันยายน พ.ศ.๒๒๕๖ กล่าวว่า “ข้าพเจ้ามีความประหลาดใจมาก ที่ได้เห็นบ้านเมืองร่วงโรยลงไปมาก ทั่วพระราชอาณาจักรเมืองไทยเวลานี้ไม่เหมือนกับเมืองไทยเมื่อครั้ง๕๐ ปีที่ล่วงมาแล้ว ซึ่งเป็นเวลาที่พวกเราได้มาเห็นเป็นครั้งแรก ในเวลานี้ไม่เห็นเรือสินค้าจำนวนมาก หรือเห็นเรือไทยไปมาค้าขายตั้งแต่ก่อนแล้ว”

นโยบายการค้าของป่าในสมัยกรุงศรีอยุธยา
           อาจกล่าวได้ว่า “ระบบผูกขาด” โดยพระคลังสินค้า เป็นนโยบายในการค้าของป่าที่สำคัญของไทย เพราะเป็นวิธีที่รัฐบาลสามารถเข้าควบคุมกิจการค้าต่างประเทศได้อย่างใกล้ชิด และเป็นการป้องกันมิให้พ่อค้าชาติใดชาติหนึ่ง เพิ่มพูนอิทธิพลทางการค้าของตนมากจนอาจจะเป็นอันตรายต่อเสถียรภาพทางการเมืองและเศรษฐกิจของประเทศได้ ในขณะเดียวกัน ระบบผูกขาดของพระคลังสินค้ายังทำรายได้ให้แกประเทศเป็นอันมาก และนับเป็นรายได้ที่สำคัญยิ่ง เพราะผลประโยชน์ของแผ่นดินที่ได้จากการเก็บภาษีอากรภายในประเทศปีละเป็นจำนวนไม่มากนัก ด้วยเหตุที่เศรษฐกิจของอยุธยาเป็น “เศรษฐกิจแบบส่วย” ลาลูแบร์ ราชทูตฝรั่งเศสได้บันทึกว่า การค้าต่างประเทศนั้นผูกขาดเป็นของพระมหากษัตริย์พระองค์เดียวแทบทั้งหมด การค้าในบ้านเมืองก็มไม่สู้มีมากเท่าใดนัก จนแทบจะกล่าวได้ว่า เป็นการสุดวิสัยที่ใครจะพากเพียรพยายามยกตนให้เป็นเศรษฐีด้วยการค้าขายได้

           อย่างไรก็ดี การดำเนินงานผูกขาดของพระคลังสินค้า ด้วยวิธีการดังกล่าวนี้ ก็ได้ทำให้เกิดความไม่สะดวกในการค้าหลายประการด้วยกัน เมื่อพ่อค้าต่างชาตินำสินค้าเข้ามาเมืองไทย พระคลังจะเลือกสินค้าที่ต้องการไว้ก่อน ตั้งราคาเองตามใจชอบ เวลาชำระเงินค่าสินค้า บางครั้งก็เอาสินค้าอย่างอย่างอื่นมาแลกเปลี่ยนแทน ซึ่งสินค้าส่วนใหญ่ก็เห็นจะได้แก่ “ของป่า” และนอกจากนี้การผูกขาดการค้าเป็นของหลวง ก็ยังเป็นช่องทางก่อให้เกิดการฉ้อราษฎร์บังหลวงได้โดยง่าย ถ้าขุนนางข้าราชการที่เกี่ยวข้องมิได้ปฏิบัติหน้าที่อย่างสุจริต

           ในสมัยกรุงศรีอยุธยา แม้ว่าการค้ากับต่างประเทศจะเป็นระบบผูกขาด แต่รัฐบาลก็ยินดีที่จะค้าขายกับพ่อค้าทุกชาติ พยายามส่งเสริมการค้าของป่า ด้วยวิธีการให้สิทธิพิเศษแก่พ่อค้า เพื่อชักจูงใจให้เกิดความสนใจที่จะค้าขายกับไทย ดังจะเห็นได้ว่า ในรัชการลพระเจ้าทรงธรรม ซึ่งเป็นสมัยที่รัฐบาลเริ่มดำเนินนโยบายส่งเสริมการค้าของป่ากับต่างประเทศอย่างจริงจัง ไทยได้ทำหนังสือสัญญาทางการพาณิชย์กับฮอลันดาเป็นครั้งแรก เมื่อ พ.ศ. ๒๑๖๐ ให้สิทธิพิเศษแก่ฮอลันดาในการซื้อหนังสัตว์จากไทยนอกจากนี้ในแผ่นดินสมเด็จพระนารายณ์ ซึ่งเป็นระยะทีฮอลันดามีอิทธิพลทางการค้าสูงสุดในสมัยนั้น สมเด็จพระนารายณ์ก็ทรงพยายามชักจูงพ่อค้าตะวันตกชาติอื่น ๆ ให้เข้ามาค้าขายกับไทยเพื่อถ่วงดุลอิทธิพลทางการค้าของฮอลันดา ดังจะเห็นได้ว่า พระองค์ทรงพยายามชักชวนให้อังกฤษส่งเรือเข้ามาค้าขายกับไทยและตั้งสถานีการค้าขึ้นที่กรุงศรีอยุธยาอีครั้งหนึ่ง โดยเสนอจะให้สิทธิพิเศษต่างๆ ตลอดจนยกเว้นการเก็บภาษีศุลกากรและภาษีอื่น ๆ เช่นเดียวกับที่ได้ยกเว้นให้แก่ฮอลันดา ต่อมาได้ทรงชักชวนให้บริษัทอีสต์อินเดียของฝรั่งเศสเข้ามาค้าขายกับไทยตามหนังสือสัญญา พ.ศ. ๒๒๒๗ นั้น ไทยและสินค้าของป่าได้ทุกอย่างแต่ต้องให้พนักงานของพระคลังสินค้าของ เชอวาเลีย เดอ โชมองต์ ที่ทำกับรัฐบาลไทยเมื่อวันที่ ๑๑ธันวาคม พ.ศ.๒๒๒๘ ก็ยังมีอนุสัญญาทางการค้าที่รัฐบาลไทยอนุญาตให้บริษัทค้าขายได้อย่างเสรี และยังให้สิทธิพิเศษทางการค้าบางอย่างแก่บริษัทอีกด้วย

           การที่รัฐบาลไทยให้สิทธิพิเศษแก่พ่อค้าต่างประเทศ เป็นการสนองนโยบายการค้าที่ต้องการให้พ่อค้าชาติต่าง ๆ เข้ามาติดต่อค้าขายกับไทย อันเป็นผลให้การค้าของป่าเพื่อส่งเป็นสินค้าออกขยายตัวและเจริญรุ่งเรือง แต่อย่างไรก็ตาม วิธีการดังกล่าวก็ได้ก่อให้เกิดความไม่เป็นธรรมในหมู่พ่อค้าต่างชาติ เป็นเหตุให้พ่อค้าที่ไม่ได้รับสิทธิพิเศษ หรือได้รับผลประโยชน์ไม่เท่าเทียมกัน เกิดความรู้สึกไม่พอใจและทะเลาะเบาะแว้งกันเอง ตัวอย่าง เช่น กรณีที่ชาวอังกฤษและฮอลันดาในประเทศไทยเกิดการต่อสู้กันที่เมืองปัตตานีเมื่อพ.ศ.๒๑๖๑ หรือการที่พ่อค้าโปรตุเกสไม่พอใจ ที่พ่อค้าฮอลันดาได้รับสิทธิพิเศษ จึงเกิดการทะเลาะวิวาทกันขึ้นในพ.ศ. ๒๑๖๗ เรือของพ่อค้าฮอลันดา ถูกยึดในน่านน้ำไทยรัฐบาลไทยต้องเข้าไกล่เกลี่ย และบังคับให้โปรตุเกสคืนเรือแก่ฮอลันดา เหตุการณ์ที่เกิดขึ้นนี้ชี้ให้เห็นว่า รัฐบาลไทยต้องประสบปัญหายุ่งยากจากกรณีพิพาทของพ่อค้าชาว ต่างประเทศ ซึ่งสืบเนื่องมาจากการที่รัฐบาลไทย ดำเนินนโยบายการค้าที่ไม่เสมอภาคพ่อค้าที่ไม่ได้รับผลประโยชน์ก็เกิดความเบื่อหน่าย เนื่องจากการค้าไม่ได้กำไรที่เท่าที่ควร และบรรดาพ่อค้าเองก็ต้องประสบความยุ่งยากในการประกอบการค้า โดยผ่านพระคลังสินค้าหลายประการ

           นอกจากนี้ นโยบายทางด้านการค้าของป่าที่สำคัญอีกประการหนึ่งคือ การค้าโดยเรือสำเภา ประเพณีการแต่งสำเภาไปค้าขายได้รับการส่งเสริมจากรัฐบาลตลอดมาตั้งแต่สมัยโบราณสำเภาที่แต่งไปค้าขายตามเมืองต่างๆ ได้ผลประโยชน์ถึง ๒ ทาง คือ ได้กำไรจากการขายสินค้าป่าและสินค้าพื้นเมืองของไทยให้กับต่างประเทศ และได้ผลกำไรจากการจำหน่ายสินค้าที่ซื้อมาจากต่างประเทศ แล้วกลับมาขายในเมืองไทย หรือขายให้แก่พ่อค้าต่างชาติที่ต้องการอีกต่อหนึ่ง นอกจากจากผลกำไรจากการค้าแล้วอาจกล่าวได้ว่า รัฐบาลไทยยังอาศัยสำเภาหลวงเป็นช่องทางในการระบายสินค้าพื้นเมืองจำพวกของป่าที่มีอยู่เป็นจำนวนมากอันได้มาจากการที่รัฐบาลเก็บรวบรวมบรรดาส่วย ซึ่งปรากฏออกมาในรูปสินค้าของป่า ที่ส่งออกมาจากส่วนในของราชอาณาจักร ประกอบกับสินคาที่หาได้จากประเทศข้างเคียง เช่น พม่า ลานนา หลวงพระบาง และกัมพูชา นำส่งออกไปขาย ยังตลาดโลกเป็นรายได้อีกทางหนึ่งด้วย นโยบายการค้าสำเภาไทยเพื่อระบายสินค้าของป่า ช่วยให้รัฐบาลสามารถขายสิ่งของที่มีอยู่โดยไม่ต้องผ่านพ่อค้าคนกลาง และยังได้ผลกำไรเป็นกอบเป็นกำอีกด้วย

Transport of forest products to be released in the Ayutthaya period
Parichart Wilawan

           As is well known already, Phrachao U-Thong or King Rama 1 established Ayutthaya in 1893 at the lower plain of the Chao Phraya River. Geopolitical environment is conducive to create the city. it is on the side of the weather that's wet with rain from the monsoon. The location consists of three rivers and surrounded by the Chao Phraya River, the Pa Sak and Lopburi River which can provide enough water for consumption, growing and use as transportation routes. The quality of the soil is rich due to sedimentation of mud after the flood season. It is suitable for rice cultivation. This is important economic bases which help developing the kingdom of Ayutthaya until they are stable in political and be economic self-sufficiency. It is said that the ancient people in the period when they talk about the prosperity of the kingdom. It is often said “Once a country was good" where it refers to "City of Ayutthaya" .

           However, if you consider it fully, you can see that the factor that made the prosperity and security of the Kingdom of Ayutthaya during the Thai capital for 417 years which encouraged Ayutthaya and having power in political and economy until they can expand the area widely and gather the growth of arts and culture is Ayutthaya operates as a commercial city , particularly in respect of that trade with foreign countries. This is the main event that makes income to the government and royal court. And it deserves to be mentioned that the major product which determines the prosperity of Ayutthaya is forest products or natural products derived from forests. It will be an importantl point of the offer in the nature of selling forest product as the export products.

The nature of the trade in the Ayutthaya period

           It is said that the kingdom of Ayutthaya is rich of vegetation and cereal. The result is a thriving center of commerce as well. The evidence showed that trade occurred inside and outside the city walls. Goods which produced and traded have been taken so many different kinds including fresh food, consumer goods and goods imported from foreign suppliers. Besides rice, vegetables, fish food and various fruit, there are also other products such as betel to wrapped for ordained, lead, cotton, white and red thread, coconut, instrument, chest, elephants and horse to sacrifice shrine, Tanao mat, religious supplies, bowl and cartridge types, the gold, silver, spices, pharmaceutical herbs, fabric type-both good and bad, as well as printed fabric, silk, knife, ax, pillows, bags, white and black pencil, nets, hooks, hemp and wire basketry, the firework and alcohol, mercury, brass plated, candy, tools, a textile, and fan.

           From that mentioned above, it shows that a General economic condition in the Ayutthaya period was a "self-sufficiency economy". The most people do for living with the cultivation of rice. And people produced materials to deman both consumers with a "market" as a center for trade and the "village market" will keep the money. The village market is the one who Tax-auction market. If the village market is taxed at the rate set out in the market, the overload will be punished. The prosecutor stated in his royal wrath that he will be punished with wooden for 15 times and then go to the market. Then he will be held with the beam for 3 days and then to return the excess contributions to the market then put it away.

Internal Trade

           From the natural history of the city of the Kingdom of Siam of Nilar Shareware, It has provided the conditions for trade within the Ayutthaya that "On the major roads, filled with shops both sides. And there are many large open markets. There are markets all morning and evening. The market is rich with fish, eggs, fruits and many other things. People gather at the many weird time to walk through a dense impenetrable "and another one said" most of people invest the trade. Some family with his wife and children are with water trading. There is no time to stay on the land, some family is in town, and they retail sales of goods which are purchased from the ship. People make a living following their skills. There is only unfortunate man who does not earn enough to pay. There are only people with disabilities and those penalties to beg.

           In addition, he mentioned "floating" in the Ayutthaya period. It said "In the vicinity of a large district, there were floating markets, a small boat over a hundred ships carrying rice, fruit, and fresh fish for sale.

           In addition, he mentioned "floating" in the Ayutthaya period, it said. "In the vicinity of a large district. The floating market is a small boat over a hundred ships carrying rice, fruit, fresh fish and Plaehea sale.

           For the Royal Observatory, Khun Luang at Wat Pradoocongtam Temple said that ” On the bank of two sides of the river in Ayutthaya, people sell many things.

The district of Sampani extracted sesame, Krabao, Samrong and bean oil.

The district of Ban Mor made pottery such as pan, oven, fireplace and soil bar.

The district of Ban Rim Wat Phrao produced powder, oil, Krachae Ngmab, Krachae incense and paper incense.

The district of Ban Konti made clay pots, light vehicles, fire atation and sculpture elephants, horses and dolls form.

           The river surrounding the city has 4 huge floating markets. These are Namwonbangkaja – in front of Phanancherng Temple, Pakklongklujam, Pakklongklumairong and Pakklongwatderm markets. The outside walls of the city. the suburban of the city has a total of 30 land markets such as Lao market over Kohasawan Temple, Paplacherngtamnobor, Tarruachangwatnangchi which was in front of The house of Portuguese, Langtuekhangwilanda, and Watsing markets- infront of the building of Japanese. There were 21 groceries, 40 fresh morning markets. A total is 61 districts.

           It can be said generally that commercial center of Ayutthaya's internal trade was located along the banks. There were many boats.

           Products are transported to the capital and distributed to other markets which are very famous that is “Yod market”. in the royal chronicles mention that in the event of fire. "Fire in the city but at the end of the market's defense down to the palace. Fire spread to the Patong for three days, fire burnt 100 050 sanctuaries.

           According to the evidence, In cities in the Ayutthaya period, there are commercial products and products which are manufactured within their locality. The famous products are goods from the forests such as incense, meat, leather and minerals. All of this depends on the location and climate of the country such as Chiang Mai- a city which is rich and a great source of plant foods that are sold to the cities. Ayutthaya had products which are usually in the form of local produce from local natural resources as shown in the notice of Khunluang of Wat Pradu Temple. It is said that the citizens of Pissanuloke carry cane and tobacco. Mon carry coconut, Samae wood and white salt salt for sale. Angthong, Lop Buri, Muang In, Muang Phrom, Muang Sing, Muang San and Muang Supan carry rice. Merchants from Muang Tak and Muang Pechaboon carry iron, steel, shrimp tail, Lek Nam Phi, the horns, leather, tobacco, sesame seeds and bulbs for sale by boat. In addition, it also has a white boat marine carry mussels, oysters, Taphong horseshoe crabs, grilled and fresh fish and seafood sold in the city. Muang Pechaburi carries the shrimp paste, fish sauce and grilled fish of various kinds. The ship will carry many goods to sell. Besides, the merchants carrying their goods by water, there were also the merchants who carry their goods with carts on the land from the South- East. In 3rd months and 4th months, the carts from Nakhonrachasima and Pratabong will carry cargo such as water, wax, wing, fabric, meat, dried wax and incense and then stay at Ban SalaKwian. There are two big halls for the rest of merchants and customers.

           It was said that the majority of trade in Ayutthaya era is a Barter System and used money as a tool to exchange goods. However, the system of trading is still done in a simple way at the rivers and the market. This is an area where people roam around. Goods that were exchanged in those days were the rest of the production and consumption within the household. The production will be sold in the capital markets in order to share with another. It does not have a large store in the early stages. traders in the country that they are limited in the sphere of the king, chancellor and the Chinese people only.

Trading with foreign countries

          Ayutthaya situated on the location which has suitable site for trading. On the trading routes with India and China, it can comfortably contact with the neighbor countries such as Malayu, Java, Bernie, Atjea and Philippine. Further, there were many ports in Thailand in which the product ships of foreign countries stopped such as Tanaosri, Marid and Phuket port. They were close to the sea which was trading center of Kolomodel of India. In the gulf of Thailand, There was the port at Songkla, Nakorn Si Thammarat and Bangkok which is the products center near the estuary of Chao Phraya River. During 14th – 15thcentury, it had many important changes. The Southeast Asia has been directly affected the product of the forest trading with foreigners in the period of Ayutthaya. Chinese and China government has played the important role in trading and political in Southeast Asia more. This caused higher settle of Chinese in Southeast Asia and due to the booming of trading, the need of political and population structure in China, China government paid more attention in sailing on the sea. As the result, the junk which had capability more than others used in the west for product transporting has been developed. The result of junk development caused the products which were cheap but high cost of tonnage like products of forest such as Phang wood, shellac, and pottery can be made in the long distance. In the same time, the progress of sailing technology of China such as compass using, lower the dangerous risk of trading. Moreover, trading of Southeast Asia in 14th century had the power gap in Malacca straits. Due to Matpahit Kindom which has expanded to this strait was in decline, so there was abound thieves in that area. However, the chaos has stopped in 15th century because of new powerful country occurred, Malacca. Malacca used the trading with international countries to built stability to them and it becomes the big trading center rapidly. Traders from many countries come to trade here. All products types imported from both Western and Eastern can be found in Malacca. This made Malacca become trading center and Ayutthaya was the passage way as appeared the statement that China junk which would go to Malacca or turned back would stay at Ayutthaya. Therefore, both parties had some relationship although Malacca conflicted with Thailand, especially in the international trading which both parties was mutually depended on each other by Chinese and Moor trader was a middleman. The middleman will contact for trading between both parties. The product which was very famous of Malacca was spices and herb. Certainly, that was “products of forest” which was from Ayutthaya.

          Moreover, Ayutthaya can play the role of the port which was the important for the products of forest as well because Ayutthaya has many advantages over other ports which were not only its location or geography factors. It also had other advantage over other port as following
          ๑. Apart from Ayutthaya was the estuary to a large number of population in the north, Ayutthaya also was the center of the ports in the south such as Thawai, Tanao Sri, Nakorn Si Thammarat, Songkla and Jantaboon. In the same time, the cities in the North were the passage way for transporting the products of forest from Myanmar, Chiang Mai, Luangprabang and Cambodia. For the port of the South, it situated on the west and the east of Malayu peninsular which had free trade. They help collecting the spices and products from India and Middle East to Ayutthaya and released the products from Ayutthaya to the world market as well.
          ๒. Ayutthaya had its junk. This lowers the need to use the junk of foreign country. In the same time, Ayutthaya has many local products and products of forest because the port was a trading center, so most traders from foreigners stayed at Ayutthaya. The more the junks stopped the more the products of forest could be released to the world market.
           ๓. Ayutthaya has tightly tied itself with China government. Ayutthaya was the port in Southeast Asia that often provides the tributes to the royal court of Meng. In the private sector, Ayutthaya gave more privilege to Chinese trader than other country. For example, the importing tax was cheaper. For more detail, we will talk in the next chapter.
As we can see that since the period of the king Authong to the king Ramathibodi III (1893-2034 B.C.) was the period that hasn’t yet contacted with Europe. We mostly trade with China and Arab by junks and Arabian from India, Persia, Arab and Moor come to trade with Thailand as well.
          According to the evidence issued in 1893, the period of King Authong, it appeared the statement that “on the sea, the mariners had quarrel to each other, the junk friend would be witness. Also, marine friend had quarrel to each other, the marine friend would be witness”.
          The abduct law was appraised in 1899 B.C., the same period with the 1st section, “anyone abducts people for sell in foreign country or sell for the mariner or sent to the foreign country, if be caught, he must be killed only”. Therefore, we can say that the laws were appraised in the reign of king Uthong. This confirmed that the trade by junk has been existed since the ancient age and it might be prosper that time as statement appeared that there were foreign traders to make trading with Chinese, Arab, Cham, Chawa, Malayu, India, Persia and Lungka for a long time ago and some of them stayed in Thailand already.
          Later in the period of King Ramathibosdi I (Phrachao Authong), trading with foreigners had prosperity. Somdet Phra Nakarintarathiwas has reigned during the year of 1952-1967 B.C., his Majesty has gone to China before reigning, so trading with China has increased prosperity.
           For trading with the west countries started in the reign of the king Ramathibodi II (2035-2072 B.C.) and the first countries that contact with Thailand in 2054 B.C. was Portuguese, followed by France as appeared that Holland or Wilanda come in 2141 B.C. , England in 2155 B.C., Denmark in 2163 B.C. and many foreign countries come to stay in Thailand. Therefore, there were many laws appraised. For example, it had the statement appeared in the Royal Criminal law that “section 1, Arab, Brahman, Yuan, France, English, Cham, Wilanda, Java, Malayu, Kuiy, Khamer, Burma and Raman come to trade on ground and sea, so Phra Tawan Dan people kept the weapon very well, not allow them to trade those weapons or eagle wood and tin as well. if customers wanted anything, let them told the official or when the customer wanted to transport on the ground or sea, the checker must check the prohibitions. Whoever takes the prohibition or the official himself violated, the customer can take that person as well. When they were caught, the official will be punished for six punishments and the customers will be punished in the same way as a thief and translator or checker will be punished to die”.
          Trading with foreigners was highest progressed in the period of King Narai (2199-2231 B.C.). Ayutthaya has tie the commercial of products of the forest with many countries in both east and west as appeared that Thailand has firstly sent the diplomacy to establish relationship with Iran. However, trading with China still continued and Thailand has sent the diplomacy to build relationship with China in 2207, 2208, 2211, 2215, 2216 and 2221 B. C. and has been allowed to make commercial the products wherever in China. Also, Thailand also was more comfortable in trading the product from forest.
          In the reign of King Narai, forest products trading with Holland, England and France were widely expanded. East West India Company of English has seen the importance of trading in Ayutthaya, especially in term of forest products trading. Many forest products were exported such as eagle wood, Phang, tin, ivory, dominoes, and lead. Further, it was the product center from China and India as well as France that com to locate their product warehouse in Thailand in 2205 B.C. Thai government was very welcome and gave special privilege in trading because Thai government thought of the perceived benefit from contacting with France in term of commerce and respect. It appears that in the beginning of the period of the king Narai, benefit from forest trading was in the hand of Holland. They had special privilege to buy animal leather from the reign of Phra Chao Songthamn in 2160 B.C. Until the end of King Narai period, trading with Holland was in decline because of obstruction from Fallcal. However, Holland still made the trade with Thailand because rice was the main product that the company bought from Ayutthaya for selling to Malayu and Java Island.
          Apart from England, France and Holland, there were other traders from different countries in Asia that come to buy the forest product and local products from Thailand. Malacca bought the forest products such as ivory, gum Benjamin, and civets from Thailand.
          Sumattra Island was appeared the name in daily letter of the commandant of Saint Gogh at Masuripatum city. It was reported that the royal ship in the period of King Narai contained copper, tin, brass, platinum, pepper and gum Benjamin to Pondicherey city and they stayed the Arjea City as well.
          Krosan city where was in Iran was one city that Thailand sent the wood to sell.
          Masuripatum city which located on the gulf of Bengal, Thailand has sent ivory from Marit city to sell there.
          Since the reign of King Pes Raja (2231- 2246 B.C.) onward, selling the forest products with the west countries was much lower because Phra Pes Raja did not want to contact with the west countries. Also, there was rebellion in Nakorn Srithummarat and Nakorn Ratchasima. The government wasted time to suppress, so there was no time to maintain or trade the forest products. As a result, foreign commerce was in decline. However, when France fall into decline, Holland returned to play the important role again. In 2231 B.C., Holland has made commercial contract with Thailand. Its content was similar to the old one which made in the period of King Narai and Somdet Phrasanpetch VIII (Phra Chao Sue) in 2246-2251 B.C. Thailand expected France come to trade in Thailand again and Thai was welcome to give special privilege. However, France did not have any feedback because trading in Thailand that period was in decline. In 2260, Spain governor regular in Philippine has sent the diplomacy to build trading relationship with Thailand in the period of King Hua Taisara and tied for forest product trading. That means Spain can buy every kinds of product from Thailand except saltpeter and ivory which was the product in royal warehouse. For the cow and deer leather and tin were the tied products with Holland for trading to each other without paying tax. However, after already made the treaty, Thai junk going to trade in Vanilla was in trouble because of Spanish’s behavior. For this reason, Thai stopped trading with Spain in the end of such reign.
          In the dynasty of Banphuluang, forest products trading with foreign countries were much declined as statement in the annals of Mercier Derboo to Emcier Tesia issued on 10 September 2256 B.C. that “I was surprised seeing the city declined very much. All area of Thailand was not similar to 50 years before which we firstly found. This time, it disappeared the product ships or Thai’s ship to trade as ever”.

Policy of forest products trading in the period of Ayutthaya

          it can be said that “Monopoly system” of royal warehouse was the important policy for forest product trading because it was the way that government can closely control foreign business. Further, it was the way to protect trader from other countries increased commercial influence and finally get in trouble to political and economical stability in the same time. Monopoly system of royal warehouse can also increase income to the country very much and it was the important revenue because common interest was from tax in the country was not too much. Because Ayutthaya economic was “tribute economic system”, Lalubear, France envoy has recorded that foreign trading was tied with the king only. Internal trading was not much good, so it was very difficult to become the rich man because of trading in that period.
           However, Monopoly system of royal warehouse made uncomfortable for trading. When foreign traders brought the product to sell in Thailand, the royal warehouse would select the required products and prices it. For payment sometime exchanged with other products which most products was “forest products”. Besides, Monopoly system was the channel to have cheated easily if the related nobleman did not work honestly.
           in Ayutthaya period, although foreign trading was monopoly, the government was welcome to trade with all countries and tried to support the forest products by giving special right to traders in order to attract them to make commerce with Thailand. As we can see that in the period of Phra Chao Songthum started the policy of forests product trading with other countries. Thailand has firstly made commercial contract with Holland in 2160 B.C. and gave special right to Holland to buy animal leather from Thailand. Later on, in the period of the Kinf Narai which was the period that Holland has highest commercial power, the king Narai tried to invite traders from other countries to trade with Thai in order to hold the balance of trading power of Holland. We can see that His Majesty tried to persuade England come to made commercial relationship in Thailand and located trading station in Ayutthaya by except keeping all taxes as except for Holland. Later, his majesty the king persuaded East in India Company of France to make trade with Thailand according to the contract issued in 2227 B.C. However, they must allow officer of royal were house of Shervalia Der Chomong made with Thailand on 11 December 2228 B.C. there still had the sub-contract that Thai government allow other countries to make a free trade and provided them privilege as well.           Thai government gave many privileges to foreign traders to respond to trading policy to attract foreign traders to make trading with Thailand. This caused the forest products for export had high expansion and prosperity. However, this way made injustice among foreign traders. Traders who did not get privileges or unequal benefit felt unsatisfied and brawl each other, for example, in case of the war between England and Holland made in Pattani in 2161 B. C. or Portuguese traders was not satisfied that Holland traders had more privilege, so they have brawled in 2167 and the ship of Holland was seized in territorial water of Thailand. Therefore, Thai government must smooth the dispute and forced Portuguese to return the ship to Holland. Those events indicated that Thai government faced with many problems of disputes between foreign traders due to unequal policy of privilege and they were bored because it did make much more benefit as it should be. Also, traders must face with trouble in commerce through royal warehouse.
          Besides, the commercial policy of forest products was trading by junk. The junk decorating tradition was supported by government since the ancient age. The junk which was decorated and sale in other countries gained 2 ways of benefits. That was profit from forest product selling and local products of Thai for foreign country and profit from selling the products which bought from foreign countries and then sale in Thailand. Apart from the products, it can be said that Thai government has apply the royal junk for release the local products. The local products was from collecting from tributes, forest products delivered from inside royal and products from neighbors countries such as Burma, Laana, Luangprabang and Cambodia. Those products were exported from Thailand to the world market and these become another one income of trading. Thai junk policy for selling the forest products could help the government selling directly, not need the middle man and also gain much more benefit.

สถาบันอยุธยาศึกษา มหาวิทยาลัยราชภัฏพระนครศรีอยุธยา ๙๖ ถนนปรีดี พนมยงค์ อ.พระนครศรีอยุธยา จ.พระนครศรีอยุธยา
โทรศัพท์ ๐๓๕-๒๔๔-๐๓๓ โทรสาร ๐๓๕-๒๔๑-๔๐๗ ผู้ดูแลเว็บไซต์ : ประภาพร ฉัฐประภา - พัฑร์ แตงพันธ์ และ อายุวัฒน์ ค้าผล